Digitized by the Internet Archive

in 2011 with funding from

University of Toronto

http://www.archive.org/details/poetaelatiniaevi03trau

MONYMENTA

GERMANIAE

HISTORICA

INDE AB ANNO CHRISTI QVINGENTESIMO

VSQVE AD ANNVM MILLESIMVM

ET QVINGENTESIMVM

EDIDIT

SOCIETAS APERIENDIS FONTIBVS

RERVM GERMANICARVM MEDIl AEVI

POETARVM LATINORVM MEDII AEVI

TOMVS III

BEROLINI

APVD WEIDMANNOS

MDCCCXCVl

POETAE LATINI

AEVI CAROLINI

TOM VS III

RECENSVIT

LVDOVICVS TRAVBE

ADIECTAE SVNT TABVLAE VII

BEROLINI

APVD WEIDMANNOS

MDCCCXCVI

M - 4 1934

69S/

Aulao Vimarionsis officina typographica

RERVa;

FBAMCOFVBTI A. U. XIII. KAL. FEBK. MDCCCXIX

-^.^ SANCTVS '^

i AMOR PATRIAE "^

« DAT «

^ A N I M V M.

jLatna i^Jurimorum poetarum in hoc spissum volumen congregatorum Gallia fuit; sed acl magnum numerum eorum , qtii in occidentali regno floruerunt, si tamen floruerimt aliquo modo, non nuUi Itali accedunt, pauci Hispani, pauciores Germani; Scotti enim, quos muJtos recepi, cum plerumque in Gallia peregrinati sint, ipsis Gallis adnumerantur. Aetas in Karoli Calvi tempora incidit; pauci post eum scripserunt. paucissimi ante. Et quia temporum imaginem ex aequalium arte sic videmur cognoscere, quasi inde fideliter sit repercussa, docti illius princixns aevum ex lioc tertio volumine tantum lucis lucrahitur, quantum pii patris ex seamdo, docti pii atque magni avi ex primo. Necjiic cditcr haec tria volumina se excipiunt quam Karoli Magni eiusque successorum regna inter se cohaerent. Uoc prudentes admonitos esse volo, ut tandem cjuaerere desinant, poetae quam oh causam in historiae monumenta admittendi fuerint, cdienigenae quam oh causam in Germaniae. Neque hoc iam agitur, num iure sint editi; agitur, num hene. Quocl praestitisse multum cdjcst ut ipse mihi videar. AUorum iudicio si cpiid p>rofecisse videhor, sola tertia Jaudis pars erit mea. Tertia Ludovico Bethmann et Ernesto DuemmJer danda est, cjui ecJitionis fundamenta feJiciter posuere, iJJe poetarum sfucJio resuscitato , JnJAiothecis perJustrcdis , Jihris indicatis et descriptis, Jarga undique ac varia supeJJectiJe parata, hic iJJius copias magno opere augens et priorihus voJuminihus emissis exemplum proponens imitancJae virtutis. Tertiam partem qui consecpiantur, ii digni sunt, ciui me, postquam in DuemmJeri Jocum successi, variis heneficiis ohstrinxerunt et Jianc ecJitionem cJictis factisque cdi-

VI PROOEMIUM.

quantum promovemnt. Principem inter eos locum Giilielmus Meyer Spirensis, mmc professor Gottingensis, ohtinet, qui cum pro sua erga me amicitia nunquam mihi deesset, tum me carmina Mutinensia et Godescalci versus edentem optimis consiliis longe idtra ea prosecutus est, quae nominatim in adnotationihus signi- ficantur. Simili modo — ut ah eo viro, qui lumen ac praesidium liorum studiorum est, ad spem futuram nostram transeam — Pauhis de Winterfeld, doctissimus iuvenis Berolinensis, id suo interventu effecit, ut versus de Adalhardo emendatiores atque eosdem a tradita scriptura minus recedentes emitterem. Sequuntur ii, quos aut in priorihus praefationihus iam nominavi aut ut nominem nunc cum maxime necesse est, quoniam communes nostros alumnos — poetas dico Karolinos, quos ah aliis cdio tempore adiutus ipse per plus decem annos colui — iam valere iussurus sum. Mihi igitur aut hihliothecas reserarunt aut codices contulerunt aut descripserunt aut cdio modo succurrerunt: Bamhergenses loh. Fischer, Fr. Leitschuh; Berolinenses E. Buemmler, Br. Gueterhoch, 0. Holder- Egger, B. Kuehler, R. Lepsius, F. Liehermann, Th. Mommsen; Bruxellenses I. Ouverleaux, K. L. Buelens h. m.; Cantahrigienses F. Jenldnson, K Jex-Blake, loh. P. Postgate; Cantahrigiensis Americanus K. Francke; Casinensis A. M. Amelli; Cavensis G. Colavolpe; CoJoniensis G. Sclimitz; Duhliniensis Th. K Ahhott; Florentinus G. Karo; Gothanus G. Pertsch; Hannoveranus Br. Krusch; Hauni- ensis I. L. Heiherg; Helsingoforsanus F. Gustafsson; Laudunensis M. Mahon; Leidensis S. G. de Vries; Lipsiensis V. Gardthausen; Maredsolanus U. BerUere; Monacenses F. Boll, G. de Christ, F. de Eckardt, M. Goldstaiih, G. Keyssner, K. Krumhacher, Th. Preger, E. Sellers, R. Simon, K Weyman; Montepessidatius M. Bonnet; Neapolitanus I. FumagaUi; Parisini L. Delisle, H Lehegue, A. Molinier, H. Oniont, S. Reinach; Romani R. Brigiuti, loh. Graeven, A. Mau, loh. Tscliicdel; Valentianensis M. Henault; Vimariensis P. Mitzschke; Vindo- honenses A. Dopsch, Th. Gottlieh. Nec qui olim a Duemmlero rogati codicihus collatis atct alia ope lata operi nondum meo facto profuerunt , C. Bursian h. m., P. Ewald h. m., R. de Fldschhacker, K FoJtz h. m., H. Hagen, M. Manitius, E. Sackur, A. Schoene, H Wartmann, G. Wattenhach, hic sua laude fraudandi sunt. Praeterea G. Harster Spirensis ut plerisque poetarum in secundo fasciculo coJlocatorum JaudaJnJissimam curam attiderat, ita in tertio lohanni, MiJoni, GodescaJco; KaroJus vero Neff, amicus Monacensis, in eodem toto fascicido strenuus miJii adiutor exstitit lihrariorum typothetarumque errores expellendo et ex operosis indicihus eum conficiendo, qui rerum et verhorum generaJis inscrihitur. Finem facio, unde poteram incipere, in maximis gratiis agendis hihJiothecae regiae Monacensi eiusque tam cJocto quam henigno praefecto, Georgio de Lauhmann.

Scribeham Monachii Apr. 1896.

Liidovicus Traube»

PROOEMIUM. VII

EX PRAEFATIONE AD PARTEM PRIOBEM (pag. 1—264).

. . . Praemuniverat viam Ernestus Duemmler cum priorum voluminum exemplo tum codicum mole in N(eues) A(rchiv f. aeltere d. GescJiicJitsk.) IV 295 sqq. congesta et fere digesta; neque edenti comitem se ahnegavit et ipse typo- tJietarum errores expellens ceterumque non niJiil miJii suhministrans. Praeterea Manitii in plurimos Jiorum versificorum supellectilem miJii tradidit, quam ille quamquam largius quam prudentius, paraverat tamen Jiaud al)iciendam, qua recisa a me et suppleta suhnotaremus 'quam lepide U^ug compostae ut tessendae omnes arte pavimenti atcjue emhlemate vermiculato' . ...

Monachii Sept. 1886.

EX PRAEFATIONE AD FASCICULUM PRIOREM PARTIS

ALTERIUS (pag. 265 — 517).

. . . Neque quiccjuam reliqui esse sentio, nisi id piddice referam gratias . . Leopoldo Delisle, palaeograpJwrum nostri aevi facile principi, cuius numquam nos deficienti opera etiam id provisum est, ne Angilberti carmen a Mahilione olim editum in Jioc volumen admitteretur praeter temporum rationem^; Georgio Latdjmann, nostrae hihliothecae praefecto, cuius in largiendo cui praeest tJiesauro plus quam civilem liheralitatem dudum sumus experti, quiqui vivimus in lihris; Domno Amelli, monacJio Casinensi, qui in BertJiarii poematis edendis permidtum me adiuvit codicihus aliquot Casinensibus et indicatis et descriptis; losepJio Fumagalli, hihliotJiecario Mediolanensi, qui Ludovici imperatoris epitapJiium, qua est comitate, ad lapidem miJii contulit accuratissime ; Gulielmo denique Harster v. c, qui dum voluminis huius volgandi munus primo solus sustinet omne, tum aliquamdiu inter nos partitum, Miconis codicem Erlangensem et Heinci Parisinum contidit, in Carminihus Centulensihus (cf. infra pag. 265 et 273) et Agii Dialogo perbene nonmdla distinxit atque emendavit, plagidas a pag. 279 ad 369 mecum correodt . . quique ojuoiozriTcoy coUuvicm a M. Manitio in Agium et Heiricum quamvis laboriose congestam monitu meo iam prius coeperat purgare quam ipse totam fere expellerem. . . .

MonacJiii lun. 1892.

1) Etiam thesaurum poeticum a L. Quicherat colleetum, ut par erat, adhibui. 2) Cf. Ab-

hmuUungen der k. bayer. Akademie der Wiss. I. Cl. tom. XIX part. II pafj. 322 sqq.

3

signa in Jioc fomo adhibita sunt haec:

llj = litterae totidem erasae

. . . = litterae totidem non legibiles

I = versus eoctremus

1 I = pagina extrema

[ ] = interpolata

( ) = e coniectura addita

t = locus desperatus

* = editoris coniectura; verha male in codicibus vel coniuncta vel dirempta, velnti in Carmin. Centul. XVI 1 pag. 298 talem libii Bruxellensis lectionem tuba si afige pio tu basia fige, subnotare non soleo, nisi ubi ante me mendose edebantur.

c<yrr. = 'co^rexit', ita ut si nihil adponitur, id quod vel librarius vel grammaticus correxit, in textu legatur.

HOC VOLVMINE CONTINENTVR

Pag.

. -^ Vita heati Leudegarii martyris 1

-- Paschasii Badberfi carmina 38

•^ Engelmodi carmina 54

— Audradi Modici carmina 67

-Pauli Albari carmina 122

— Cipriani et Samsonis carmina 143

Appendix . 147

~ Sedidii Scotti carmina 151

Encomium Guntharii 238

^ JBihliothecarum- et psalteriorum versus 241

Carmina Centidensia 265

Dialogus Agii 369

JBertharii carmina 389

Carmina de Ludovico LI imperatore 403

Hincmari carmina 406

Heirici carmina 421

lohannis Scotti carmina 518

Appendix 554

Milonis carmina 557

Appcndix 676

Carmina Scottorum Latina ct Graecanica 685

Carmina Mutinensia 702

Godescalci carmina 707

Appendix 737

Audradi carminum supplementum 739

Praeterita 746

POETAE LATINI AEVI CaROUNI III, 2. II

X INDEX.

Pag.

Indices 759

I. Initia carmimmi Latinorum 761

Initia carminum Gi'aecorum 764

Initia ejjistularum 764

II. Index nominum 765

III. Index scriptorum 780

Versus aptid Miconem et in exemplis Vaticanis ad auctores non-

dum relati 789

IV. Index grammaticus in carmina Hispanorum 790

Index orthograjjliicus in carmina Scottorum 795

Index grammaticus in carmina Italoriun 797

Index rerum et verhorum generalis 798

V. Index nietricus ct rhytlimicus 815

VI Index palaeographicus cum enarratione tahidarum 819

Adiectae sunt tabulae VII.

VITA BEATI LEUDEGARII

MARTYRIS.

3j.eum iujmen ducat vita S. Leudegari metrica, quae si locum in secundo tomo ob- tinuisset, diihitari licet an factum esset maiore iure. Necesse est, si minimum respicimus, conposita sit post annum fere 684 ', quo sanctum martyris corpus in Pictavam hasilicam proprie sihi consecratam "^ est translatum, si extremum, saectdo IX. vergente, cum qui non archetypus est codex hoc vel ineunte X. conscriptus sit; si tamen adcuratius quaeris et Domni Fitrae editoris principis iudicium sciscitaturus, etiam ante annum 857 (nam 886 errans ille dixit), quo anno Danis Pictavorum civitatem devastantihus^ cum reliquiis SS. Maxenti atque, ut cum veritatis specie coniciunt, Leudegari Pictavis monachi secesserunt in regiones securiores*. En intervallum satis largum et quod sperahis nos tihi aliquanto coartaturos essc. Atque ultro adparet Pitrae argumentum non prius stare, quam quo loco scripserit poeta sciamus.

Is cum ducem^ omnino sequeretur vitam Leudegari hrevi post 684 ah Ursino^ monacho Pictavo divolgatam miracula post translationem facta exemplo suo non adstruxit, id quod memorahile sane est. Hahuit enim qui eodem Ursino usus de S. Leudegario scripsit monachus ille Morhacensis a Pitra primum editus'^, quamvis non midta, quae adderet. Nec tamen flocci facerem ^, nisi miro carminis fine contra se ipse flagitassct, ut ieiunitatis

1) Ada SS. Octohr. I, 426 sqq.. 2) Cui basHicae non Leudegari, sed Maxenti nomen erat; cfr. ada Karolina ed. Sickel L. 252 inonasterium S. Maxentii in territorio Pictaviensi in quo S. Leodegarii corpus requiescit. 3) Cfr. annaJ. Bertin. ad h. a.. 4) A. SS. 443 sqq.. 5) Pitra 399 et Paris

Romaniae I, 298 sq.. Ne quis in eundein mecum incidat errorcm, moneo si quae suni poetae communia cu/m vita Leudeguri a imnaclio Augtistodunensi exposita (A. SS. 463 sqq.), ea non inde oportere expUcari quod narratio fluxerit ex ipso Audulfi commento iitritisque 2>rosaicae vitae fonte (cfr. ibid. 361 sqq.), sed mero casu esse tribuetuJa; veluti delusus eram hoc exemplo: vita metr. I, 94 diruta restaurans melius renovatque vetusta (sc. Leudegarius monachus), vitae Ursini nihil .inest simile, in Augustod. I, 5, 464 postquam omnia quae diruta fuerant renovasset (sc. L. episcopus, sed obiter res adumb>-ando potuit errare). Miror tamen, quomodo qui fiorum temporum anncdes digessit H. E. Bonnell die Anfaenge d. Karol. Hauses Betl. 1866, quamns midtus (p. 15.5. sqq.) esset in diiudicandis vitae Leudegari scriptorihus, neque legerit quae BoUutulista disputamt in commentariis jyraemis neque ipse rivulos ad communem usque fontem consectatus sit: immo ingenue fatetur Ursinum conpilari a vionacho Augustodunensi. Moneatur quoque de S. Waningo (Mab. A. SS. saec. IT, 972 sqq.J fragmenta qualiacunque, quutenus ad Leudefiurium spedant, ad verbum consentire cum Ursino. 6) Cfr. ibid. 361 sqq. et 485 sqq.. 7) Histoire de st. Leger Paris. 1846 p.225sqq.. 8) Sicuti rel priore Ursini parte adquiescere non dubitavit qui saeculo X. de sancto viro

cantilenam Francoffnllice pepigit ; quae nunc quam maxime potest genuine edita est a Foerster d Koschtvitz in alifr. Uebutujsb. I Heilbr. 1884 p. 74 sqq..

POETAE LATINl AEVI CaROLINI III. 1

2 VITA BEATI LEUDEGARII MARTYRIS.

foret damnandiis et languoris, qui sciens praetermitteret. Quem finem ni perperam inter- pretantur, voluit videri ij^slus Pietavae ecclesiae minister.

Sed hoc confirmaturne, si in recensum vocamus quae simplici rerum a Leudegario gestarum ut ah Ursino traditur memoriae admixerit de suo? Est ei Leudegarius patronus (prol. 27), cuius tamquam in sacrario (II, 504 sqq.) lihellos deponit ut munus quoddam natalicium ^ (prol. 28). At usqiiequaque S. Leudcgari cultus vigehat ^. De Luxovio (I, 179 sqq.) profert nominis etymologiam et descriptionem regionis, quarum cum alihi mentio non facta essct G. Faris coactus sihi videhatur monachum eum ducere Luxoviensem^. In quo erravit: nempe quac poeta profert de Luxovi situ, nequaquam ca stia videntur neque qui suis ipse ocidis inspectavit eodem tenore narrat eiusdem loci et amoenitatem et steri- litatem; atque is hercle aptiore loco inde a. v. 258 sua de patria notitias inscruisset. Quid tamen haeres? eum omnia sihi eonfinxerit e rehus a Columhano gestis, quae a lona Sohhiensi exhihentur*: ex cap. 17 hahet notitiam torrentis medicati venarum, ex 18. sq. quihus S. Columbani piscatio refertur amnis piscosi nomen, ex 27. fortasse silvam, ex 28. ohiter lccto sterilitatem. Et quae nunc in lonae vita non occurrit originatio, ea ita erat eoniuncta eum S. Columhani memoria, ut qui chronicum Luxoviensc e lona interpolavit, addcrety. et bene nomen huic (monasterio) congruit Luxovium i. e. lux ovium et quis- quis fuit qui Walahfridi Strahonis vitam S. Galli in hcxametros redegit ^ td)i auctor simpli- citer narrat (cap. 28) abba monasterii quod Luxovium dicitur hoc retractaret'^ :

Quod nunc Luxovium merito vocitamine fertur, Est quoniam lumen conventus, ordinis atque;

conferatur quoque Ratpertus in S. Galli encomio^:

Renovant Luxovium in Christi caulas ovium et Gerardi s. XI. ahhatis Luxoviensis^ titulus:

Luxovii pastor Gerardus lucis amator.

Supersunt duo^^ loci, quihus res Pictavas celehrat: v. II, 378 sqq., qui cum e lihris possit suggestus esse — et potuit pleraque de S. Hilario surripere Fortunato (V. M. I, 108 sqq.) — missum facimus, et versus 483 sqq. ante perorationem positi, quihus depingit hasilieam S. Maxenti modo singidari eircumscrihens haec exempdi verha^^ (p.481): In ipsius beatissimi martyris honore iussu pontificis domini Ansoaldi opera Audulphi patris monasterii mirae magnitudinis fabricata est domus, cuius fabricae aedificium est dissimile omnium basilicarum constructionibus. Cum quihus conparaturus versus

perlege:

490 Pollet aecclesiae facies variante figura,

Parietibus distincta suis a fronte quaternis,

1) Qua in re fortasse PaiiUnum Nol. imitandum sibi proposuit, cuius cfr. praecipue nat. S. Fel.VI. 2) Monasterm'um, et ecclesiarum ei consecratarum conspectum habes A. SS. 434 sqq. (cfr. Pitra l. c. 400 sqq.). Beliquiae eius late fuerunl dispersae (cfr. Pitra 435 sqq.) e. g. Fuldae (Hraban. XLI, V, 13: II, 206), in ecclesia Fuhariensi (cfr. Piper lihr. confrat. S. Galli p. 396, 3), in S. Martialis hasilica Lemoincensi (cfr. Duples-Affier Chroniques de St. Martial de lAmoges Paris 1874 p. 319). Qualia quam ob causam coUigenda sint adpareat ex Duemmler. Mitthlg. d. ant. Ges. i. Ziirich XII, 252. 3) L. c. p. 298, 4. Cui opinioni

Pitra adsentitur ap. Migne patrol. CXIV, 1131 h. 4) A. SS. Saec. II, 5 sqq.. 5) SS. III, 220.

6) Vita S. Galli v. 1249 sq. (II, 460). 7) Quo testimonio G. Paris. uti nequiisse vix est quod moneam

8) E. g. Hattemer Denkmahle I, 340. !)) A. Firmin-Didot Alde Manuce p. XVIII, 2. 10) De

Augustoduno sumpsit ex Ursino I, 5 p. 486. 11) Adposui verba mon. Augustod.; nam Ursini vitae

fmem ignoramus, quem editores (Bouquet SS. II, 609 sqq.; Mahilio saec. II, 680; Bollandista l. c.) quod responderet Augustodunensis suppresserunt, At servassent singularem hasilicae descriptionem hagiographi^ si quam invenissent apud Ursinum.

PROOEMIUM. 3

Planius in longum muris producta gemellis

Posthaec arte manet populo fabricata decora ',

Subter cripta sinu sacratam continet aram; 495 Postibus e summis gradibus spatiatur ad illam.

Inde iterum scalis ad summas scanditur aedes;

Illic ara nitet fulvo constructa metallo.

Continet haec gremio sacro veneranda talenta;

Permeat inter has aras solidum pavimentum; aoo Hic requiem iuxta placidis Maxentius almus,

Aedibus accepit servatque palatia sacra:

Pervius has una coniungens porticus aulas,

Quo monachi sacris recinunt concentibus ymnum. Nonne omnia suadent, ni cuni Pitra statuamus ea, quae statuit in priore editione (liist. d. st. Lcg. 399. 503, 2), poetam ipsam inspexisse hasilicam, fuisse Pictarum, serniisse S. Maxentio, scripsisse 'quasi civico studio' inflammatum ? Xonne videris tibi videre illum pJenum suo martyre, postquam in crypta sancta ossa adoravit, meditantem sacri carminis consilium?

Non reticeho id quod defendere aiuleo, cum in hancm rerum latihtda descenderim: t4jm adcurate^ S. 3Iaxenti aedem nusqtiam fuisse descriptam. Cum tamcn potuisset auctoris nutu adduci, ut phniorem sibi dissimilis omnium basilicarum constructionibus ecelesiae imaginem alicunde ^^nraret paratamqtie Paulinum Nolanum imitatus qui adcuratissime sancti sui Felicis hasilicam depinxit vitae insereret, cavendum esset, ne hinc profecti in aere piscaremur.

Nivnc e Gallia eum oriumlum fuisse alium opinor accedit argumentum. Nam quod saepissime nominntimim ahsohitum posuit pro ahlativo et verho finito, non tam Fortutmti exemphim eum commovit, quod cum ceteris huius aevi hahet commum, quam ErmoJdi NigelJi clerici Aquitani^; cuius ut ex adnotationihus patehit non semel imitatur

1) 'Cttin singuJares hmilicae paries hic auctor noster recenseat, haec verha ad ahaidem videntur referenda; hi)\e coniicere licet eo loco fore legendum: "Post haec arce manet", imo lihentius: "Post liaec arcu iimnet . . . fabricata decaro"' Pitra adnotat p. 503, 1. Immo cum coniectandi riae non pateant — nam Pitrae quisquis duhitabit ingredi — , suhinteUigatur subiecti loco 'aecclesia'. 2) Cfr. Pitra

422 sqq. et tabula. Multa tamen et iniqua fata subiit nu>nasterium S. Maxenti. Diruta, ut videtur, Nortmannoruni infestAtione 9.3.5 cd) Eblo episcopo Lemoncensi restaurata est (Ademar. SS. III, 127 = chronic. Malleac. ed. Labbe. nov. bihl. II , 202), cfr. Gall. christ. II instrum. 173. Postea saepius ccmbusta est et restaurata, cfr. chron. Malkac. ad a. 1082 p. 212 et Gall. christ. I. c. instrum. 344. 3) No- minutivos ahsohitos jyraeter Fortunatum de quo vide Leonem apud Dositheum de mannm. Ennodium (?) Vidorem Viten.<^em deprehendi; inter poetas Karolinos praeter Ermoldum Nigelhim in hon. Hhidoiv. I, 467 (p. 19). 605 (23) in laud. Pipp. I, 109 (83). 113 apud Alcuin. III jv.ya// 13 (p. 218) Hrabanum Maurum I iii 18 (p. 161) Audrad. Mod. pass. lul. III, 151 IV, 84; cfr. Diez BG* III, 271. Etiam simiUter atque Ermoldus in metaplasmorum harharismos hagiographus incurrit: noxa -orum I, .538 singultus -i I, 242. 623 acrus I, 488 (cfr. Alaiin. I, 557 p. 182); 'obvius' ei adverb. es< II, 433. 'Lacescer^ et similia ad falsam aimlogiam formarit {cfr. Sittl in Woelfflin. ardi. I, 515 ct e. g. WalaJifr. II, 131 p. 300 capescunt, apud Alcuin. I, 342 p. 177 pro lascescens scrih. lassescens); item 'fincmenta' I, 6<J5 (cfr. 'fitKto)-') corrigere nohii; 'po^ tamen pro 'post' (cfr. Loeice gloss. nom. p. 209 sqq.) ante 'V positum Kurolino quoque aevo legitimum esse sciet qui vel ointer huius inspexeint codices; sed ah eis qui conferunt parum observatur, natn interdum p' qiioque post explicari dehet unde pro post etc. p't breriatio orta est. 'Glescere' prol. 17: .<fic Aldhelm. aenigm. p. 272 ed. Gil. cfr. 'reglescere' et conglescit Ca)id. r. Aeigil. XXI, 22 (tom. II, 114) : nam sic scribas pro glossa coalescit. 'Necglecta' I, 95 v. Fleckeuten 50 Artikel p. 19 et Dungal. in pi-aef L 411, 2. 'Prostrare' I, 358 cfr. Boelimeri gJoss. Bom. Stud. p. 229 prostro. perturbo iacto occido elido et Thiehnann ardi.

1*

4 VITA BEATI LEUDEGARII MARTYRIS.

jjoemata ^. Quae quamqnam per se quaeque iudicata parum fidei prae se ferre non infitior, cum iam inter se aptissime et sim^ilicissime cohaereant, non dubito, quinprior Pitrae sententia, quam ipse postea spremt, corroborata sit et accipienda. FJoruit qui vitam conposuit summi martyris Fictavis scpidti, cxemplum secuttis monachi cuiusdam Pictavi, qui p>raeter morem de suo narrationi inseruit et praeconia S. Hilart episcopi Pictavi et descriptionem, qualem testes adhihent octdati, hasilicae S. Maxenti Pictavae, qui de Ermoldo liic illic mutuatus est clcrico Aquitano, floruit inquam et ipse in territorio Pictavo. Uhi, ut ad cxordium revertamur, post anmim 826, quo Ermoldus threnos misit Hludoivico imperatori, et ante 857, de quo supra est exposituni, carmen sacrttm condidit. Suscepti autem lahoris tacdio victus 2 aut Ursino auctori nimis addictus ohmutuit, postquam quae commode ad expilan- dum erant parata penitus exhausit.

Traditi sunt lihelli in cod. SangaUensi 573 a p. 408 ad 466 (G), de quo vide Duemm- lerum N. A. IV, 277 et 109 et in tom. huius corporis II p. 264. Quorum cum memoriam resuscitavisset Mabilio (anal. vet. IV, 639 = vet. anal. nov. 20), Domnus Pitra^ duas editiones in volgus emisit, 1846 in histoire de saint Leger 464 sqq. (P) et 1852 in Mignei patrol. vol. CX.IV, 1131 sqq. (P"^); ita tamen neglegenter, ut postquam codex iterum con- latus cst a Duemmlero, mtdto nunc emendatior prodeat vita.

II, 62 sq. frequentatur a Karolinis e. g. a TJieudulf. II, 19 (I, 452) Radb. PascJi. VA. ed. Mab. p. 311 cfr. DC. et Diez WB. s. v.; 'propiai-e' pro quo volgatius erat 'ajjpropiare' e. g. titul. Aug. III, 2 (tom. II, 426). 'Hea' cmifudit cum 'ei' II, 69 ut planct. Karol. I, 435 Heu mihi niisero. 'Callis' iam apiid Sedulium oceurrit notione ita mutata ut 'pes' sit (cfr. solum), sed ah insciis saepe adtrectatur cfr. Sedul. m, 229 act. S. lulian. Boll. lan. I, 582 Badheiii V. A. 33 quem frustra temptat Simson Ltidic. d. F. I, 22 adn. 1. Praepositiones postponuntur saepissime cfr. I, 25. 219. 232. 371. 554. 589. 703 II, 12. 35. — A re metrica quam erexit ad aequalium amussim quae suhnotem digna fere Jmec: Ji consonantis vice fungitur, Imustus nom. (ut Vetmntio e. g. coetus) I, 73; reverentiii ahl. ut in polysyllaha voce I, 415 (cfr. e. g. AldJielm l. virg. 578. 1202 necromantia fretus r. L. Mueller d. r. m. 341); parieti I, 535 pavtmentum ut Angilb. V, II, 1 tom. I, 365 gest. Apoll. 86 tom. II, 487 cfr. Claud. ed. leep II, 196 Augustidunum I, 127. 227 (et Fort. C. VIII, 3, 160) iisiam II, 386 iugiter I, 309. 530 cfr. L. MuelJer d. r. m. 364 Fl. 1867 p. 496 Bh. M. 20, 360 (sed mire idem Bh. M. 22, 152). I, 622 non ausus est Vergilium sequi, sed a-assa Minerva correxit steterantque comae. Prologi pentametri 'co)icinnantes' fere sunt. — Antitlieseis quales sunt I, 516. 425. 545 addidicit e Sedulio e. g. V, 150 vel Aldlielmo e. g. l. virg. 1159. Fo^'mulas epicas per totum opus dispefrsit ut Ermoldus cfr. e. g. I, 189. 530 II, 503.

1) Nam Ernwldum potius imitatorem fuisse quis C7-edet? cum inteUexerit custode tuetur (cfr. ad vitae metr. I, 193) ex Ermoldi usu esse dictum (cfr. vol. II, 2, 5), apud quem cum multa alia deponentia tum 'tueri' effertur passive, in anonymo similis tisus p)'aeter locum hunc surreptum et I, 213 (ubi 'imitariei'' est passivnm) nullum adparere vestigium. 2) Cfr. II, 268 sqq.. 3) Vitam ante Pitram iam a Canisio

inter Walahfridi carmina editam esse cum tradunt himp'aphi et hihliographi, alucinari eos recte iam ohser- vavit hist. lit. d. l. France V, 76.

(VITA BEATI LEUDEGAHIl MARTYRIS.)

INGIPIT PROLOGUS.

Carmina plura nitent studio florente peracta,

Quae ingenio clari composuere viri: Dulcifluo haec pascunt dociles modolamine mentes,

Infundunt plectris dulcia mella suis. 5 Materiem, ut libuit, sumebat quisque magister,

Proferat ad purum hinc opus egregium. Hic euangelii storiam resonante Camena

Dulci texebat: carmina vera dedit; Hic vetus atque novum mira permiscuit arte, 10 Floribus ornatum composuitque librum;

Alter apostolicos deprompserat ore labores

Expressitque actus versibus egregios; Nec minus et patrum vitalia gesta peracta

Christicolae eloquio composuere pio. — i-' Occidui tantum quantum pars distat eoo,

Occulit ut stellas Phoebus et ignicomas. Fago vel humiles glescunt superantc genestae,

Rxcellit densos fraxinus et corilos: Sic superatus ego sophorum dogmate, dicta ^*» Dum scrutor, iaceo, corde benigna meo.

At, si magnarum cedrorum carpere poma

Tardus non valeo vortice frondifero Nec fructus teneros, trudit quos cortice palma,

Est satis umbriferis me recubare locis, 2s Unde meo gremio recidentia poma recondam :

Sufficit his avidam iam saturare famem. Me patronus agit noster vel dicere pauca

Annali propere nunc redeunte die, Orbita dum reducem revocaverat undique turbam, 30 Quae celebrat sacrum sanguine martyrium. —

Quisquis amas recitare meos ex ordine versus,

Littera si sordet, syllaba vel tibubat

titulum om. G 14 xpicole G 15 sq. *eoo culat | id ut G 18 dcnsos sic G 20 be-

nignam G corr. P 24 *mere cubare G 2G auidum G corr. P

1 Iheth. phil. cona. I metr. 1, 1 Carmina qui quondam stuclio florente peregi. S Aldhelm. land. virg. 09 ac nientem magno gestit modulamine pasci. Amat. I, 207 dociles advertite mentes. 7 lu-

vencus. 8 Arator. prol. 2,20 Historiamque sequens carmina vera loquar. 9 Sedulius. 11 Arator. 13 lurenc. praef. 19 Christi vitalia gesta. 10 luvenc. IV, 151 ignicomae . . stgllae; cfr. Aldhehn.

laud. virg. 180 Sidera praeclaro cedunt ut lumine solis. 17 Ge. II, 434 humilesque genestae.

18 Ecl. I, 14 densas corylos, efr. Ge. II, 05. 23 Ge. II, 74 se . . trudunt de cortice gemmae I et

tenues rumpunt tunicas; Aldhelm. laud.trirg. 108 Dactylus ut dulcis frondenti vertice palmae | truditur. 26 Arator. prol. ad Parth. 82 exsaturaro famem. 28 S. Leudegarius decessit a. d. VI. Non. Odohris 678.

32 Aldh. de VIII r^t. 394 Litera si titubet vel certe syllaba nutet.

6 VITA BEATI LEUDEGAHII MARTYRIS.

Nec solito lapsu decurrit scansio metri, Tempus non propria continet atque loca, •sr. Corrige raucisonos, recto duc ordine calles Pumice, scalpello tolle terente tuo.

INCIPIT LIBER PRIMUS VITAE BEATI LEUDEGARII MARTYRIS.

Tempora temporibus cedunt, vadit rota saecli

Curriculis rapidis nec ullum ferre recursum

More fluentis aquae novit, quae currit eundo

In praeceps raptim vasta crepitante ruina, •'' Annuus ordo meat, rector quem fiectit habenis

Currum per volucrem, varia radiante figura;

Partibus inseritur paribus huic apta corona

Haut unquam tardans duodenis mensibus anni.

Tempora bis bina his miscentur: brumaque verque 10 Cursibus aequatis, autumnus currit ct aestas. ^, Ver tellure nova vernantia lilia promit,

Aestas eque sinu fiaventes trudit aristas,

Autumno gravidis incumbit vinitor uvis,

Tristis hiemps calidum Vulcanum spargit ad auras. 1'' Quodque suo gaudet ditatum munere tempus:

Sideream prolem, summus quam misit ab astris,

Bruma fovet, genitor, felici sorte quiescens;

Luciferi reditum, rediit quo victor ab imis

Sedibus infausti baratri, ver gaudet adesse; ao Sole sub ardenti recubans in fiatibus aestas

Culmen apostolicum claro sinuamine gestat ;

Autumnus meritis, scandunt qui celsa polorum

Fribula spernentes, gaudens insignis habetur. Annua vota refert autumnus martyris almi, 2.^ Incipiente die primam post luce secunda

Octimbris, medium, mensis, qui dividit illum,

34 lota G corr. P* 1| 9 *his] bis G verquae G 10 curribus G corr. Manithis 18 *redigit G imus G corr. P

35 callis efr. p. 4 adn.. \\ I, 1 Paulin. Nol. Fel. nat. V, 1 Tempora temporibus subeunt, abit et venit aestas; Arator. II, 192 succedunt . . | tempora temporibus; Paul. nat. IX, 4 Tempora dum tardi nitens rota volvitur anni. 3 Amat. III, 62 eunt anni move fluentis aquae | nec, quae prae-

teriit, hora redire potest, cfr. Alcuin. CV, V, 16 (I p. 333) More fluentis aquae fugiunt quia

tempora semper eundemqiie p. 297 ; 299; 319.. 4 Am. II, 9, 29 Ut rapit in praeceps; Aen. III, 414 vasta ruina; Aldhelm. laud. virg. 1414, 2243, 2389 vasto crepitante tumultu. .') Ermold. Nig. I, 125

{II, 8) Annuus ordo redit; Aen. X, 577 habenis | flectit equos. 6 Sedul. II, 52 radiante figuni.

10 cfr. Wandalhert. Prum. luyrolog. v. 23 (II, 23) Cursibus Octobrem sibimet quis Martius aequat, v. eund. de mens. nom.. 263 sq. {II, 613) et Ermold. Nig. I, 41 {II, 6). 13 Sediil. I, 91 impressas calcabit

vinitor uvas. 14 tristis hiems e g. Ge. IV, 135; Aen. VII, 11 Volcanum spargere tectis. 20 Ecl.

II, 13 Sole sub ardenti resonant. 21 Foiiitn. C. VIII, 3, 141 Culmen apostolicum; apostolonun

festum a. d. III. Kal. lul.; luvenc. I, 122 gestans . . sinuamine, cfr. Fort. C. VI, 10, 45. 24 Paul.

nat. 4, 1 (= Aen. V, 53) Annua vota.

LIBR PRIMUS.

Egregiuni victor flatum quo reddidit asti-is. Quem colimus laeti, meritis qui fulget ubique ; Quo mare pertendit seu quicquid cingitur undis

30 Oceani: una omnes clarum testantur alumnum Pro domino proprium plebes fudisse cruorem. jS^unc igitur dominus caeli mea coepta secundet: Tempus adest aptum, clari quo facta retexam Mnrtyris egregii. Linguae clustella resolve,

si Qui verbum genitoris ades; da munera linguae, Linguam qui dederas dederasque exordia vitae. Barbara sed reboet quamvis compressa labellis: Xamque potes, poteras quondara qui guttura aselli Humanis formans labiis similare loquendo.

10 Mens mea iam gestit tanti depromere laudes Vatis, sed graciles vires torpore tepescunt. Non adeo sum desperans. quin omnia possis; Gnaro nam memini scriptum pandente propheta: 'Ora dehisce libens, ego donis illa replebo\

*i Progeniem claram clari genuere parentes,

Francorum procerum magna de gente creati. Hunc Leudegarium vocitavit cura parentum. Tempore quo regni Francorum sceptra tenebat Hlotharius rex, dives opum qui. fidus et armis.

50 Dum primevus adhuc tenero pubesceret evo, lungitur obsequiis clari parere tiranni, Vultibus utque frequens possit consistere coram. At rex ingenio docilcm commisit alendum Tum pucrum vati, ante alios qui dogmate claro

•'•5 Pollebat; iuvenis tandem nil iussa moratus

Divinasque docendus adit sine fraude palestras. Hic vates iuvenis memoratur avunculus esse. Adfuit et tenero extemplo sapientia Christi, Cordis et ospitium replcvit lumine claro,

38 asselli G 41 gratiles G 48 teraporae G

29 Aen. IX, 787 quae cingitur unda. 32 Paulin. PeU. euduir. 5 deus omnipotens . . . | . . pla-

cita tibi coepta secundes. 33 Pont. II, 2, 69 Tempus adest aptum precibus; Paulin. Petric. V. 31.

II, 14 Clara sacerdotis magni nunc gesta retexam, cfr. eund. 603. 34 AWielm. laud. rirg. 80 Egregius

doctor verbi claustella resolvat, cfr. ibid. 2152. 35 Sedul. I, 145 Verbum Christus adest; Paul. nat.

V, 10 debeo tibi munera linguae, cfr. lurenc. II, 422; Baeda CJiuth. prol.; Arator. I, 227 Munera da linguae, qui das in munere linguas. 36 lurenc. II, 192; Aratar. I, 244 exordia vitae. 3S sq. Paul. nat. IV, 36 tu namque asinam reboare loquendo | . . . . fecisti, cfr. Aldhelm. laud. virg. 56 sq. 40 Walahfrid. de inmg. Tetric. 236 (//, 377): magnorum promere laudes. 44 Ps. 80, 11 Dilata os

tuum et implebo illud, cfr. e. g. Walahfrid. de Blaithmaic v. 9 {p. 297) et Flar. ad Mod. {II, 553) XXV, 6. 45 Aen. I, 606 tanti talem genuere parentes. 47 Itivenc. III, 492 cura parentum. 48 Tempore

quo e. (,r. Aen. IX, 80. 49 Aen. I, 14 dives opum. 50 Aen. III, 491 pubesceret aevo; Aldhelm.

laud. virg. 1263 quamvis in tenero pulcher pubesceret aevo. 52 Aen. III, 173 coram agnoscere

vultus, cfr. luvenc. I, 71. 55 Sedul. III, 99; Arator. II, 382 nil iussa moratus. 57 Dido episcopus

fictavus. 59 luvenc. II, 240 lumine clarp.

8 VITA KKATI LEUDEGARII MARTYRIS.

60 Ingenio eloquiisque piis fulgescere coepit.

Maturos postquam doctus pervenit ad annos,

(Ut fertur) fuerat prestanti corpore pollens,

Doctiloquus, prudens, castae virtutis amator;

Cuius in aspectu species radiavit amoena, 65 Cuius haut unquam fuscavit spurca libido

Membra, sed innocuus permansit virgo per evum.

Yirginibus iunctus scquitur nunc candidus agnum,

Agnus et hunc rexit ducendo ad amoena virecta,

Quae paradisus alit florens in sorte beata. 70 Da, deus, ut possim tantas proferre loquela

Virtutes ; mea fecundis arentia donis

Corda riga, vatis ne tanta fluenta restringat

Haustus exiguus veniens de paupere lympha.

Accesserc dies, aetas advolvitur annis '5 Bis denis rapido iam iam remeante recursu:

Interea levita pias defertur ad aras;

lura ministerii sacri tractanda replentur.

Continuo sancto spiramine crescere coepit,

Laudibus almificis cunctos iam fama respersit, 80 Emicat et subito populis dum lichinus ardens

Mentibus ex multis depellens nocte tenebras.

Efl^ectus levita piis tum iussa facessit

Pontificis Pictavensis, qui culmina rexit

Eclesiac sacrae; per glebam hic semina spargit, 8'' Squalida rura means spinis mundavit ademptis,

Messis ut esse queat domini, ne gramina saeva

Urant culta pio cultro plantata novella;

Quae loca iure sibi vates commissa tenebat,

Inpiger et celeri gressu per cuncta cucurrit. 90 Solatur mestos, curam quoque gessit egentum,

Erigit hic humiles imis mersatque superbos:

Blanda piis prestare parat, sed et aspera pravis,

Omnibus ipse pater cupiens medicamina blanda.

Diruta restaurans melius renovatque vetusta: 9't Quae necglegta prius purgata sorde nitescunt.

Ibat opima viri redolens iam fama per omnes.

Haec lampas furvis tenebris ne mersa tepescat,

60 eloquiis quae G 70 proferrae G 11 repletur G corr. P 84 *per blebern (plebem F) sic G

89 *gressu super G 91 mersat quae G 93 *an danda ? 94 reuouat quae G 97 tempescat G

62 Aen. VII, 783 praestanti corpore Turnus. 63 Aldlielm. l. nirfi. 2018 castae virtutis amator.

64 Fort. C. III, 24, 2 Cuiu.s in aspectu mens pretiosa niicat. 65 Aldhelm. laud. virg. 1291 fuscarent

ut nunquam crimine membra. 66 Aldhelm. laud. rvry. 1848 virgo per aevum. 68 e. (j. Aen.

VI, 638 et amoena virecta. 72 sq. cfr. Aratm\ /, 493s<j;-- ^^7 Arator. I, 552 lura ministerii sacris

altaribus. 78 sancto spiramine luvenc. I, 250 et 376. 80 Sedul. III, 276 sq. ardens | lychnus.

82 Aen. TV, 295 ac iussa facessunt. 85 sq. Aldlielm. laud. virr/. 642 squalida rura, cfr. 757; Sedul.

I, 51 sq. seges spinis niundatur ademptis, | ut me.ssis queat esse dei. 87 Ge. II, 196 urentes culta

capellas, cfr. Ge. I, 11 ; Sedul. I, 211. 95 luvenc. I, 347 abluta sorde niteret. 96 Aen. IV, 173

it fama per urbes.

LIBER FRIMUS.

Ignicomas iaculet flamnias sed ad aetheris alta, Ipse etiam meritis crescentibus archiminister

100 Efficitur: populis fulget iam clara lucerna.

Sed dum forte pater quidani suprema tulisset Atquo dieni solitum clausisset sorte suprema, Qui quondam tenuit, fratrum rexitque catervam, Ne deserta diu auxilio rectoris egeret

if'-' Ipsa cohors, melius monitis sed cresceret aucta, IUius regimen claro mandante magistro Suscepit levita pius. Quam rexerat annis Bis ternis caste atque opibus ditavit opimis.

Tum magis atque magis late respersit odorem

110 Fama pium : populus praeconia sancta frequentat. Nec minus interea regis defertur ad aures Rumor dulcifluus puro de fonte redundans, lura dabat populis celsus qui tempore in illo. Tum pariter proceres, etiam sine nomine vulgus

iij Obsequiis illum meritis adsistere regis

Dignum conhiudant. Complentur vota petentum: Protinus adductus celso mandante tiranno Sistitur atque suo vultu parere minister lussus adest; dudum renuebat pignus amoris:

1-'"^ Denique sic altis Leudegar iungitur aulis. A cunctis colitur miris affectibus illic: IUum quisquc patrem gaudens et quisque magistrum Gestit habere pium, pariter iuvenisque senexque. Urbs fuit antiquo gentis de more vocata

i-i Aedua, dives opum nec non insignis et armis. Aetas quam iunior vocitavit nomine verso Augustidunum. cecidit quo pastor ab oris Supremis — subito proceres dum calle citato Undique conveniunt regique haec pectore promunt:

130 'Presul ut esse queat Leudegar clarus ahimnus, Rex iubeat celsus'. Posthaec nil vota morantur, Sed citius cunctis miro dilectus amore Eclesiae Christi praesul praefertur ovanti, Aedua quam gestat nutrix sinuamine pulchro.

117 mamlante G 119 *reiiieauit G 127 *Augusti(luiiam G 134 *gestit G; cfr. v. 21

lir» aichiininister = archidiaconus. KK) cfr. r. 8(1. 108 Jurenc. I, l.'}7 Largiflui.s . . o])ibu.s

(Utavit egentes: Erniold. Nig. II, 59;") (//, 41) rebus ditavit opirnis; Ur»in.: magnis opibus ilitavit. 1(J9 Ge. III, 18.") Tuni magis atque magis. llu Aldhdm. laud. rirg. 21()G iiiaeconia sancta .stupescunt. 111 Nec minus interea e.g. Aen. I, 633; Erinold. Nigell. I, 2.59 {II, 13) Haec (luin tama pii regis pervenit ad aures. \\1 farenc. II, 11!» pnris de fontibus undas. 113 Fast. I, 207 lura dabat populis.

114 Decastich. in Aen. X, G (anHiol. l. ed. Riese p. 7) et sine nomine vulgus. 119 Aen. V, 038 pignus

amoris. 123 iuvenesque senesque e. g. Met. VIII, 520. 124 .s-7. Aen. I, 12 i-iqq. Urbs antiqua

fuit II . . dives opum studiisque asperrima belli; VI, 403 pietate insignis et arniis. 126 Aen. VII, 777

verso . . noniine. 128 Arator. I, 54 calle citato | moenia nota petunt. 129 Aen. V, 293 Undique

convcniunt. 1.32 .\cn. I. ;}44 iiiagno miserae dilectu.s amore. 1;}4 cfr. r. 21.

rOETAK L.\T1.NI AEVI CaROLINI III. 2

10 VITA BEATI LEUDEGARII MAllTYRIS.

i'^'' Horrcntem vcluti inundat duni cultor agclluni, Aptus ut esse qucat scgeti, silvasque nocentcs Abscidit sulcis coniniittens dulcia farra, Accunmlata queat culmis ut surgcre messis — Haut aliter vates, divini cultor agelli,

140 luditio placidus, largus vultuque scronus, Pastor ovans, rcctus, nulli pictate secundus Quaeque supervacuis radicibus orta rescindit Christicolae plcbis pcccamina falce loquelae: Virtutes nutrit, nutrimina prava coercet;

i4r> Ccntenos capiunt caelestia moenia fructus, Dum tonat ore pio biblorum dogmata vates.

Plis pollens praesul, decimus iam fluxerat annus. Luctifico interea crepitavit bucina cantu Hlotharium subito regem decedcre vita,

i'io Pandit et extinctum tristi celebrarier urna. His gestis dubiis pendebat machina rebus Et titubans status regni. Tunc undique lccti Conveniunt socii veloci calle viantes: Otius et vates notam repedavit ad aulam,

i''"' Congregat ac sotios similes, quibus haec ait ore; 'Armipotens miles. regni qui sceptra tenebat, Occubat en vester: citius succurrite', dixit, '0 socii, fessis nunc nunc succurrite rebus, Praecipitate moras : regni qui sceptra gubcrnet,

i»'" lam subeat.' Bini forsan mansere felicti

Fratres, nam senior Theothrich, iunior quoque Hiltrich, Regales nati. Titubans dum turba remansit, Pars certat sceptris seniorem parsque minorem lungere; pars vincit, quam fulcit episcopus almus;

i«'i Irrita pars remanet tandem, quam scismatis auctor Duxit in adversum, tenuit qui culmina regni, Princeps qui procerum fuerat, qui a rege secundus: Ebroinus enim tandem dispectus habetur. Sed quid agat? trepidus partos se versat in omnes;

i'|j Coram nam genibus regis prosternitur arvis.

U2 raditibus G 152 lecti H G KiO *an sorti 1 Kil hiltirih G corr. F

ISG cfr. 8G. 137 Ge. I, 223 sulcis coiuinittajs seiuiua, c/r. WundaUmi. Prum. dc mem. nom. 256

{II, 613) farra prode.st connuittere sulcis. 13t< Futit. V, 4J)!) angusti cultov agelli; AldJielm de VIII

imnc. vit. iiOf) uiuudani cultor agelli (cfr. Alciiiit. de SS. EubQr. 82 s(/(/. .- /, 171/ 140 Fort. C. IV, 8, 13 Sic vultu seniper phicidus ceu uiente serenus. 141 Decustick. in Aen. 1, 1 {ed. R. p. 2) Vir niagnus

IjcUo, nuUi jjietate secundus; ]tervolg<da crat huec cluiisnla, cfr. Aleiun. r/it. S. WiliH/r. II, IV, 3 {], 210); hist. lit. d. l. Fr. V, 23; JV. A. V, (i22. 14;') Cfr. Zmuruffd. 111, 27 s(j. {I, (318): Ut valeat nobis divino

semine iacto | . . . doctoruui vouiere cultus, | cordis opinuis ager centcnos reddere tructus, c/i". Sedul. I, fji). 146 Aen. IV, olO tonat ore deos. 148 Chloturius III oldit 670. 152 sg. c/r. 121). 158 Aen. I, 198

0 socii, ilnd. XI, 335 Consulite in uiediuui et rebus succurrite fessis. 156 cfr. f. 48. 159 Aen. VlIf,M3 Praecipitate nioras; Aldhclm. luad. oirg. 2059 regnoruni sce[)tra gubernans; ibid. 1173 coeli qui sceptra gubernat. 168 dispectus = desjjectus. 169 e. g. Aen. IV, 283 Heu (piid agatV 286 in partisque

rapit varias pcr oniuiii versat.

LIBER PRIMUS. |l

Ora quatit lacrimans, plantis et bassia figit

Singultans. supplex artus vitamque precatur

Et petit. ut monachi liceat sibi sumere formam.

Intercessor adest presul. Tum protinus ille i^'' Luxoviense petit rapidis sub gressibus agmen,

Agminibus socius humilis coniungitur illis

Atque comam capitis citius deponere certat.

Hocque monasterium dudum de lumine dictum

Luxovium fertur, lucens quod pascit ovile. 130 Undique quod tegitur silvis frondentibus altis:

Passim per girum vernantum flore venusto

Pratorum species spectantum mulcet ocellos:

Per medium fluvius rapido torrente susurrat

Ligno, furit gestans squamosos gurgite pisces. if<i At steriH tellus quamvis cum cespite degat,

Sed latices tamen ardentes de faucibus imis

Eructat, quae membra lavant praestantque medelam.

Christicolae hic iugiter domino famulantur ovantes.

Angelicis clarum iuncti concentibus hymnum lyo Ove sonant laeti dulci modolaminc fratres.

Tunc apiccm regni firmatis undique rebus

Sortitur Hiltrich. regali ae stemmate fulget:

Germanus Thcotrich cauto custode tuetur.

Alternis vicibus remeat furtuna duorum : >9' Alter enim pollet laetis successibus. alter

Decrescit. Yates sublimis in arce locatur.

Princeps et procerum Francorum more vocatur:

Quippe domus maior pcnitus roctorque creatue

Antistes meritis suscopir iura rogcnda 2'"' Aulae post regem. Popuhis tum laetus ubique

Laudibus ast regem claris vatonique frequcntat

Exsultans tah;s sibimet meruisse patronos,

Sceptrorum regni sapions quod flootat liabenas.

Rex pariter presulque paUitia celsa gubernet. 205 Regmine susccpto vatos. rogitanto senatu.

Nititur ad statum regnum rcvocare priorom.

Pax patriac, pietas plcbi cultusque dccoris

174 illae G 184 *ligniler et G I' IS.') *quaui viscuni G J' Ifil eructattj. G 189 uincti G corr. r^ 192 liiltiricli G corr. P 197 uocatus G corr. P 20"» regimine G corr. Manilius 206 priorem H G

171 Aeu. V, 2(X) ora qiiatit; Aen. II, 4JK) atqiie oscula fi<junt: cfr. Eruiold. I, 547 (II, 22) plantis dat basia celsis. 173 Arator. I, 1G7 terreni stuiiere fonnani. 17.'> Iiivenc. T, 313 rapidis . . gressibus. 178 cfr.p. 2. 179 Wulahfrid rit. Mam. II, 15 (//, 278) pascebat ovillum | pecus. 183 Aen. X, 383 Per medium. 184 hodie •Loign<yn\ 185 Seduh III, 2.58 sterilique in cespite. 189 Inrenc. IV, 458 Exin cantato .sanctis concentibus hynmo. 192 Fai-t. C. IV, 1, 7 Steniuiate . . fulgens. 193 Ermold.

NigeU. I, 495 (I/, 20) Interea Zadun Fmnco custode tuetur, cfr. ibid. IV, 049 {II, H\). 194 Fart.

C. VIII, 3, 7; Aldhchn. laiid. rirg. 735 Alternis vicibus. Furtuna cfr. Schiichardt. II, 123. 19G Aldhehn. laml. rirg. 21G9 Suninia sed potius fulgescens arce locatur. 201 Aldhehn. laud. rirg. 1749 quam . . . laude tVequentat. 2o;J Aen. II, 471 Hectit habenas. Designat riatoim sententiam, cfr. Walahfr. rm.

Tetr. 257 {II, 378) adn. ct Radh. Pasch. V.A. ed. Mah. .3J9 c. HO. 205 regnien = regimen cfr. DC. et Forcell. a. r.

2*

12 VITA BKATI LEUDEGARTI MARTYRIS.

Christieolis crevit; simiil amplificantur honore Fines imperii: veterum monimenta patescunt.

•210 Prudentes proceres, quorum mens conscia recti Pollebat, temptans numquam quos vana cupido Delusit, patriae fines qui, regna tueri Sunt soliti, semper satagens imitarier heros. His rebus regni penitus feliciter actis

^is Annorum remeat terris iam tertius ordo:

Nec poterat spectare oculis aut cernere vultu hoc Daemon iam dudum pavitantia corda vohitans. Namque dolos reparans antiquos mente niaHgna Atque duos intor sparsit vatemque ducemque

-'^t' Infausti lolii maculantia semina pacem,

Totas et fraudes trux mentis in arma vocarat. Forte dies aderat pascalis pulcher, ab omni Qui colitur populo, mundus quo sanguine Christi Ereptus — vates regi deprompsit ab ore

-'25 Has voces: 'lubeat (supplex tua iura reposeo, O rex), paschalem celebrare diem tua namque Clara potestas Augustiduno.' Citius rex Verba petentis agit. Posthaec nil vota morantur, Sed paritcr laeti magna comitante caterva

230 Urbem perveniunt, quam rexit episcopus ahnus, Illic et statuunt festos celebrare serenos. Hos medios inter saevo mittente inimico Vir malus accessit, dubio sic infit ab ore: 'Est opus, antistes, cauta te sorte tueri:

23'. Rex mediis tencbris, dulci dum pectore somnum Captabis, iugulis saevis te tradere gestit, Membris perfossis animam quo sanguine fundas. Tu ne verba putes vacuas volitare per auras, Nocte meis dictis certus iam terminus instat\

2^0 His dictis vates tenuit suppressa dolore

Corda verens, quid agat; curas sup pectore versat Ingentes, tacitus singultis viscera pulsat. Huc animum cclerem spargit seu dividit illuc.

217 volutatis G corr. F 231 sereuos H G 241 *inerens G 243 scelereni G eorr. P illnc IV G

209 Aen. III, 102 veteruin volvens monumenta virorum ; Aldhelm. laucl. rirg. 55 veterum monumenta librorum. 210 Sedul. IV, 152 Discipulosque alios, quorum mens conscia recti. 212 Met. XIII, ^IG regna tuentem. 214 Paulin. Petric. V. 31. III, 13 bellis feliciter actis. 217 lurenc. I, 130

pavitantia dicta volutat; Paulin. Nol. C. VI, 87 cunctantia corcla volutant. 219 i?c/. V, 37; Ge. I, 154 Infelix loliura, cfr. lurenc. II, 800 sqq^. 221 Aen. VII, G94 Agmina in arma vocat. 222 Fad. V, 413 Nona dies aderat. 225 cfr. r. 131. 228 cfr. 131. 229 e. g. Aen. II, 40 magna comitante

caterva. 235 Aen. IX, 324 pectore somnum, cfr. Sechil. III, 56; Aldh. de octo princ. vit. 222 somnos

captabit. 237 Met. VIII, 417 spumam cum sanguine fundit. 238 lAicret. IV, 222 Nec variae

cessant voces volitare por auras. Vacuas . . auras e. //. Aen. XII, 592. 241 aq. Aen. V, 701 nunc

liuc ingentis, nunc illuc pectore curas | mutabat versans; IX, 413 longis singultibus ilia pulsat. 243 Aen. IV, 285 Atque animum nuuc huc celorem, nunc dividit illuc.

13

LIBER PRIMUS.

Nec sibi valde timens, sed regis turpia faota •Hb Horreseit potius : cautus cui parcere curat, Crimrne ne tanto festi foedaret honorem. Haec secum: vultum populis monstrabat alacrem, Donec cuncta deo sollemnia rite peregit. His gestis dominum supplex in vota vocavit; ^a" 'Da, deus, ut possim soli tibi solvere vota Nec tenear mundi fallentis imagine captus, Sed liceat nocuos saecli iam rumpere nexus.' Haec fatus famulos fidos delegit ab omni Conventu, quibus haec vates ex ordine pandit: 255 "Maturate fugam. cari, ne perfidus ille"

Inquid, -pontificem truncet fundatque cruorem. Pontificis maculet nece maxima festa quotannis'.

Deseruit tandem mundi retinacuhi cuncta : Per noctis spatium properans vohit axe citato. -'60 Donec lux tenebras furvas umbramque fugarat Pallentis Phocbi. roseis cum curribus arva Perflabat. Nimium tristis rex ipse remansit Illius abscessu, querulis et tecta replevit: •Quid facimus? — Properate. viri. Cur linquitis?' inquid, 2fi5 'Arma viri sumant. iuvenum vis tela capessat. Nunc equites certent. celeres armate maniplos, Currite post vatem. Quae nos dementia caepit?' Undique turba ruit, properant rcvocare magistrum. Ipse tamen precibus supplex absolvier orat: 270 Luxoviense petit rapidis sub gressibus agmen.

Clericus hic cquidem iam Ebrinus in ordine mansit Sacro. Tum pariter pacem veniamquc petentes Et lacrimis faciem largis perfundit utcrque Inque vicem peccatorum sic vincuha rumpunt. 27S Quos pater egregius monitis instruxit amicis, Qui sacrum studio monachorum rexerat agmen. Et docuit, domini quae sint mandata tenenda. Quos tamen ad tempus disiunxerat ordine certo, Dum penitus mcntes discordcs pax pia iungat. 280 Sic demum monuit. iungant ut corpora secum. Qui patris egregii studiosc iussa faccssunt Ac tandem formam monachi sumpsere benignam. Tempore non alio produxerat ultima metam

'247 alacreni H G 253 omni H ff -266 *hinic fr 2«7 *coepit 6 cepit P

249 Aen. V, .')14 in vota vocavit. 2r)() cfr. r. 7<i. 251 Aen. IV, 84 genitoris iniagine capta.

254 Wnlahfrid. m. Tetr. 244 (//, 377) : reni ex ordine pando: {Aen. Vf, 723 ordine singula pandit).

255 Aen. I, 137 Maturate fugani. 259 Arator. I, (375 volat axe citato. 260 Ctih 42 sqq^. sol . . | . . aurato quatiebat luinina cnrru, | crinilnis et roseis tenebras Aurora fugarat. 263 Aen. II, 679 gemitu tectinu onine replebat. 264 cfr. Aen. XII, 425. 267 Ecl. II, 69 quae te dementia cepit? 268 Erinold II, 121 {II, 27) Cura undique turba ruit. 270 cfr. 175. 281 cfr. 82. 282 cfr. 173. 283 e. (j. Ge. III, 531 Tonipnro nnn alio.

14 VITA BEATI LEUDEGARII MARTYRIS.

Ilora ducis vitao Hiltrici: funera saeva

28i Plebs cclebrat, furvis conduntur membra sopulcris. Theodricus tandem populorum iura capessit E claustris missus, strictis quibus ante manebat. Ecce autem populus diversa parte propinquans Regem adit: 'Oramus (humiles ne spcrne petentos).

^9u Ut reduces iubeas nostros remeare patronos, (Ardor inest cunctis amborum cernere vultum), Sedibus ut priscis laetus reddatur uterque, Ebroinus enim nec non et episcopus almus Leudegar'. Placidus contra sic orsa respondit:

295 'Ite, viris claris citius mea dicta referte :

Sit fas ad proprias sedes remeasse patronos'. Comfestim proceres veloci calle viantes Usque monasterium tali cum voce recurrunt: 'Redde, pater, notos patres nunc redde, rogamus.

300 Quis sinc pertesum est supera iam vescier aura. Cerne fatigatos: imus per longa viarum Huc spatia\ His dictis mansit pater obstupefactus : 'Ne me, ne ad tales, nati, constringite causas', Dixerat, "ut cogam famulos remeare retrorsum

3or. Christicolas'. Tandem spatium concessit eundi Invitus precibus rogitantum, sed magis illi Inviti cessere loco. Benedixit euntes Attamen egregius: 'Pax vos nunc summa sequatur, Concordes animos iugiterque tenere necesse est,

310 Cordibus in vestris exultet pax pia semper'.

Progressi pariter pergunt urbique propinquant, Quam quondam monitis clarus sacraverat almis. Nec mora: fama citat populos, ruit undique turba, Urbs populosa sonat, iaculatur clamor Olympo.

3ir. Pergit in occursum magno comitante triumpho

Plebs, pariter properat laetus maiorque minorque, Patres ac iuvenes, pueri innuptaeque puellae, Matres coniunctae matrumque sub ubere nati, Aetas cuncta volat, laetis resonantibus hymnis

320 Suscipit egregium patrem; quem planxerat olym, Abscessisse sua de sede, quievit ab isto Actu turba. Dehinc socii incubucre serenis lam dapibus, pariter convivia laeta frequentant, Instructas epulis certant circumdare mensas;

299 *an nostros ? 318 suburberenati G corr. P 321 *abscessis O

284 Childerich interfectus eat 673. Aen. VIII, 570 sq. saeva . . | funora. 295 Aen. X, 491 mo- mores mea dicta roforte | Euandro. 297 cfr. r. 153. 300 Aen. I, 546 vescitur aui-a | aetheria.

303 causa = res cfr. DC. 309 Aen. VI, 828 Concordes animae. 311 Aen. VIII, 101 urbique propinquant. 313 e.fj. Aen. V, 368 Nec mora; cfr. v. 268. 316 Ermokl. II, 43 {II, 25) maiorque minorque popellus. 317 sq. Ge. IV, 475 .sj. Matres atquo viri . . | . . . piiori innuptaeque puollae; Aen. V, 285 sub ubore nati. 323 Inrenc. IIJ. 7;!S convivia lactii froqiuMitent .324 Aen. III, 2.31 Tnstminius mensas.

LIBER PRIMUS. 15

s-'i Sicque diem laetum ducunt, dum vesper Olympum

Clausit suadebantque cadentia sidera sonmum.

At ferus ista tuens Ebroinus mente sinistra

Livida corda premit diris infecta veneuis.

Haut poterat placida posthaec consistere mente 33<J Aut membris solitam noctis prestare quietem:

Quin potius fraudem celaverat ore sereno,

Donec obtectus tenebris aufugit iniquis.

Incomitatus abit magno fraudatus honore;

Quem voluit vates censu donare benigno, 33.^ Edibus et propriis comitatu reddere laetum.

— Cur mediis tacitus tenebris te tollis et aufers?

(Ergo, age, dic, sodes) dederas nec membra quieti

Paulisper? satius fuerat per lucis amoena

Pergere: latrones noctis sed tempora quaerunt, 340 Filius ast lucis devitat noctis opaca.

An fraudes tractas fugiendo mente maligna? —

Redditus at propriis Ebroinus foedera pacis

His mandat primum, tenuit quos ante inimicos:

Offensis tandem sic se sociavit amicum. 34.1 Haec sed cuncta gerit simulator corde sinistro:

Hoc probat et finis: nam postliaec ipse mahgnos

Congessit sotios, regi se praebuit ultro

Inque priore gradu magno mandante tiranno

Susceptus maiorque domus dehinc ipsc creatur, .350 Princeps et procerum firmatur, rege secundus.

Mox furibundus agit stimulos sub pectore nigro.

Ut lupus infestus, siccis dum faucibus aret,

Molle pecus vastans avidus manditque trahitque,

Territat imbellesque feras leo vocibus atris 3''"' Irarum plenus, trepidantia colla fatigans

Erigit — haut aliter furiis iactatus et ira

Caedibus insistens diris funditque cruorem

Innocuum: homines prostrantur more duelli.

Nam plures procerum vita spoliavit et armis, 360 Finibus et patriis nmltos depellere certat,

Divitiis alios proceres proscripsit amatis.

Tale scelus patrans actu bachatur iniquo.

Interea vates residens urbemque gubernans

327 siuistia H G 330 solitiun (/ coir. F 356 *aut G

325 s(/. Gc, III, 379 Hic noctein ludo ducunt et . . . laeti; Acn. I, 374 Ante dieni clauso coni- ponet vespei' Olynipo; Aen. II, 9; IV, bl suadentque cadentia ^idera soninos. 327 tuens = videns

Vmjilianum est. 328 Ermold VI, 47 (//, 60) variis infecta venenis. 330 Aen. X, 217 membris

dat cura quieteni. '.V6^ Aen. IV, 389 seque ex oculis avertit et aufert. 337 Aen. II, 707 Ergo age. 340 filii luci.s e. (j. I«jan. 12, ;$(;. 341 cfr. 218. 350 cfr. 167. 351 Aen. IX, 715 stimulos acris

8ub pectore vevtit. 352 sq. Ge. IV, 427 arebant . . flumina siccis | faucibus; Aen. IX, 337 Inpastus

ceu . . . leo I . . nranditque trahitquo | moUe pecus, cfr. Sedul. II, 112 sqq. 356 Aen. XII, 946 furiis

incensus Csic Bern. s. IX.) et ira | terribilis. 359 Aen. VT, 168 illum vita victor spoliavit Achilles.

3<j0 Aen. I, 620 Finilnis cxpulsum patriis.

16 VITA BEATI LEUDEGARII MARTYRIS.

Commissain sibi seu monitis sacraverat almis.

36S Confestim intolix Ebroinus pectore torvo, Sedibus et propriis tractat detrudore vatem. 'Ille meis', inquid, 'palmis inlesus abibit, Qui toties contra mecum conflixit eundo, Ut non percipiat, meritis quae gesserat olim?

S70 Pcrcipiet potius, vindictam sentiet ille.

Illum conpulsus propter sum perdere crinem, Depulsus regno monachalem sumere formam, Coniugis amplexus dulces et bassia liqui, Oscula nec prolis collo suspensa tenebam.

^T'^ O mihi si quisquam fidus hanc vindicet iram: Huc ades, o quisquis, cernens, iniuria qualis'. Talia tractanti astabant duo mente nefanda, His tristem bhxndis dictis mulcere feruntur: 'Nunc miseras voces, princeps, iactare per auras

3«o Desine; pande libens, quae sit sententia cordis. Dic, age: nos dictis ultro paremus ovantes, Ecce sumus iam iam famuli complere quod optas\ Diddo unus dictus nec non Wagemarus et alter. •Ecce meos dilecta manus miserata dolores:

385 Semper vos firmos tenui — nunc ite, parate Insidias', dixit, '■vatem depellite sede'.

Otius ast illi certant implere iuhentis Imperium saevum. Velox ruit undique turba Ferro armante minax duro vel fustibus atris.

390 Pars lituo resonat vacuo, pars vocibus altis; Pars clipeis onerata ruit pos terga rotundis, Ast alii palmis gestant astilia lata: Pars levibus plantis fidit, pars flectere colla Alipedum feretrisque cavis et spicula trudit.

395 Tantis turba furens armis ac bella lacescens Ibat per campos vastans urbemque tenebat. Ortantur semet socii: '•Circumdate muros Yallo seu scalis altis nunc scandite tecta. Pars quatiat subtus crebro fundamina muri

wo Ariete, pars etiam nervis iactate sagittas;

369 que (r 374 culla G corr. F 383 *imegenianus G 384 ineas 6 corr. F miseratio G

curr. Manitiiis 4U0 iactata G corr. F

372 cfr. 173. 373 Ermold. III, 381 [II, b2} Coniugis aniplexus. ;574 Met. IV, 574 Qucni

si cura deum tani certa vindicat ira; Ed. II, 45. VII, 9 Huc ades, o. 377 Iiicenc. I, 172; II, 379

Talia tractanti. 378 Aen. I, 197 ct dictis niaerentia pectora mulcct. ;)79 Aen. II, 768 voces

iactare pei" umbram. ;j81 Aen. VI, 313 Dic age; Sedal. IV, 118 paret ovans. ;}83 Wiujeinurus

(cfr. 564. 565. 573) in, Leudeyaril vitis Waimerus, in S. Praeiecti Mab. Suec. II, 644 Ugimer amlit. 384 Arator. II, 831 O dilecta manus; Aeri. IV, 693 miserate dolorem. 388 cfr. 313. 389 Aen. VI, 148 duro . . ferro . Cuni gladiis et fustibus e. ijr. Mattli. 26, 47. 393 Font. II, 9, 58 Collaque . . flectere

doctus equi, cfr. Aen. XII, 484 Alipedumque fugani cursu temptavit equorum et Martian. Cap. II, 189. 395 Ermold. III, 605 (II, 58) bella lacessunt. 397 Aen. III, 129 Hortantur socii. 399 Aen. II, 6111 Fundanienta quatit; II, 492 ariete creb)'0. 400 Aen. X, 131 nervoque aptare sagittas.

LIBER PRIMUS. 17

Qui melior iaciilis. adsit; date fortia tela.

Nunc opus est coeptum: iuvenes concurrite cuncti".

Senserat ista dei famulus. Tum congregat omnem

Cum crucibus, cunctum caereis. laudibus atque *"■' Clerum: 'Ferte eruces, claras ornate lucernas:

Ducite relliquias sanctas cineresque priorura:

Exemplum domini splendens imitemur ovantes'

(Obvius ipse prior turbis processerat) 'et nos

Intrepidi citius turbas properemus ad istas'. *io Dixerat: innocuos voluit servare bidentes,

Martirii ad palmam laetus se prebuit ultro. At non carnificis mucro tunc prebuit ictum,

Tempore quo voluit caelestem carpere sertum:

Martyrii dilata est, non subtracta corona. ^i'^ Attamen infaustas, spreta reverentia Christi,

Factio pernitiosa manus iniecerat illi

Atque oculos claros nimium sub fronte serena

Eruit ac strictim telo terebravit acuto.

Ille igitur laudes domino gratesque rependit. 4-" Nam fertur precibus summum laudasse tonantem:

'Si^ tibi, magne, salus, virtus et gratia, Christc,

Glorificare hodie tantum qui me voluisti'.

Quamque forent vacuae patula sub fronte fenestrae —

Lux tamen interior micuit clarissima semper. 425 Saeva manus penitus carnales clausit ocellos —

Summa manus cordis rutilos reseravit ocellos.

Vir humilis, patiens, orator. cultor, amator

Permansit iugiter, palmam quo carperet almam.

Kebus heu nimium sceleratis his ita gestis, «0 Cauto caenubio quodam custode tuetur

Vatcs; dum binis circum sol volvitur annis,

Hic latuit patiens multis exempla ministrans. Huic germanus erat Garinus nomine dictus,

Quiquc metu propriis fuerat depulsus ab oris *^^ Huc profugusque illuc incertis passibus errans.

Interea profugi propriis remeare iubentur

Servitiisque sui solitis insistere regis:

Quos inter pariter Garinus iussus adesse.

Nec minus et vates posthaec adhibetur ad aulam.

404 c/r. Ursln. vit. VIII, p. 7(»2 cum reliqniis et criKMbus et. climis psnlleutium obviam obiit cum dei laudibus suis iuimicis. P colult cereis lampadiljus atque. -1» cliureis (quac prosodia ut in yraeca voce vunu» ofenderet) lampadibusfiue ? 430 *tenetur IV G cfr. !{»;} 4.'}3 carinus G 435 profugus quae G

401 Aen. V, (j7 qui . . | . . iaculo incedit nielior . . | cuncti lulsint; Aen. IX, 37 date tela. ^O^jFcwf. iK, IGcoeptumiierficeopus. 407 l/e<. FJ/, ;") 15 Obvia processit. 413 c/j*. 48. Ul Sedid. n, 80 8ub fronte serena. 418 Aen. III, 635 telo luuien terebranius acuto, 419 lurenc. I, 131 Magni- ficas laudes aninius gratesque rependit. 4"23 Sedul. IV, 38 Atque diu clausas reserans sub fronte

fenestras, efr. Aldh. laud. 5)58; Oal. 16 patula . . fronte; Aldhehn. VIII princ. vit. 424 patulis . . sub fronte fencstri.s. 433 e. g. Aen. lU, 210 nomine dictae. 434 sq. Aen. I, 1 ab oris | . . profugus;

Met. III, 175 non cevtis passibus errans.

rOET.\E LATI.M AEVI CaBOLINI III. 3

18 VITA BEATI LEUDEGARII MARTYRIS.

***' Qiiosque tucns piinceps Ebroinus mcntc maligna,

Blasphcmiis fratrem variis irrisit utrumquc:

'En meritis', dixit, 'vcstris adsistite turpes',

His motus dictis fertur dixisse beatus

Longa trahens tacitus mentis suspiria vatcs; *■••' 'Nostris haec meritis patimur. quia crimina multa

Gessimus ante deum, quorum nunc damna hiemus;

Maior adest istis semper clemcntia Christi,

Nos qui dignatur vita donare pcrenni.

Infclix Ebroine, tuis iam desine factis; 4'i" Eccc neci multos stricto mucrone parasti —

Tu, potius, miserande, subis tormenta severa.

En tibi porta patet subtus ferventis Averni,

Fhimmarum socii flentes et parta gehenna,

Factis ni citius veniam merearis ab istis'. *'^'' Ilis magis auditis furiis incensus et ira

Mox Ebroinus ait; 'Quae vos dementia falHt?

Hinc procul itc citi: citius propellite tales:

Tales desistant sermones ferre per auras;

Conloquiis vanis paritcr vcrbisque fruuntur; *6o Garinus citius plcctatur grandine saxi.

Festinate, viri, tandem damnatc supcrbum:

Adstrictum sudibus duris lorisque ligate\

Cernens hoc vates, promens has pectore voces:

'0 decus, o germane mihi lcctissimc semper, 46.1 lluc aurem monitis paucis adverte — doccbo;

Carc mihi frater, firmuni nunc pcctus habeto,

Est opus; ista brevis currens vehit omina finis.

Nos quia mortis amara tenct sententia, constat

Supplitiis Christi pro nomine subdere corpus; 4'0 Nos tamen expectat caelorum in culminc clara

Vita manens, quae fine carct, quae pcrmanet alma.

Ne timeas : quo regnemus, properemus ovantcs'.

Nec mora, per vcntos certant eff^undero vcstes;

Impia turba ruit, pcdibus vix ultima tangit. 47.S Aera per tenuem subductis acta lacertis

Saxa volant: subito nubes densatur acerba,

Saxea grando cadit, furor impius arma ministrat

448 uitae G corr. P 450 multo G corr. P 4G7 *omain G umuia P 470 *an pos ?

440 cfr. 341. 444 Met. II, 753 tanto penitus traxit suspiria motu. 450 Aldlielm. lutul. virg. 1255 stricto niucrone necai-et, cfr. ibid. 2419; Aen. II, 333 stat ferri acies niucrone corusco | stricta, parata neci. 4.55 cfr. 356. 456 cfr. 267. 459 Aen. VII, 90 fruiturque deorum | conloquio. 460 cfr. 477. 461 Aen. II, 373 festinate viri. 462 Aen. VII, 524 Stipitibus duris agitur sudibusve praeustis. 463 Aen. V, 482 etfundit pectore voces. 464 Ge. II, 40 0 decus, o . . 465 Aen. IV, 116 paucis, adverte, docebo,. c/r. 3Ict. XV, 140. 466 sq. Aen. VI, 261 opus . . nunc pectore firmo. 473 c/r. 313. 474 Met. III, 629; Arator. II, 101 Impia turba. 475 Ge. IV, 311 tenuem . . . aera; Arator. I, 602 vibrantibus acta

lacertis | saxa iacis . . . . | grando nefanda cadat. 476 Aen. I, 150 saxa volant, furor arma ministrat. 477 Aen. IX, 711 Saxea pila cadit; Gesta Apollon. 685 Saxea . . . turbo, cfr. Strubo Main. XXIV, 6 sq. {II, 294) et. V. 475; Aen. I, 294 furor impius, cfr. c. 476.

LIBER PRIMUS. 19

Et roseo diiri spargiintur sanguine cautes. Ille inter dominum crepitantia saxa precatur 480 Palmis expansis: 'Qui me dignaris ab ista Auferri vita cruciatum martyris instar, 0 deus, perpetuae vitae mihi redde coronam'. Optat et ipse simul vates cum fratre coronam Percipere et fragilis vitae iam claudere metam,

4Sn Ut simul in caelis fruerentur civibus almis. Distulit infelix Ebroinus martyris almi Accelerare diem; voluit differre coronam Partam, blaspliemiis dominum quo carperet acris Neu possit meritis sanctorum equalis haberi.

490 Quam dominus famulo devoto servat habendam: Impietas humana cupit subducere quantum Altis e sedibus fratres, pietas tamen illos Cum caelis sociat tantum divina per aevum. Ergo putat demens divinam flectere more

49.'' Humano mentem, sed non deus flectitur ulla

Fraude, pia a servis qui numquam avertitur aure. Inde, ubi conspexit vatis praecordia firma, Ingemuit nigro stimulos sub pectore versans Mens infecta malis ; ardens furor addidit iram.

500 Tum mitem, humilem, patientem corde venusto Piscinam quandam nudis incedere plantis lussit, quae vasto sub gurgite gestat acutos In morem lapides clavorum. Figere gressus Quo iussus nudis pedibus calcaverat amnem,

••o^ Dum cruor horrendus scissa de pelle cucurrit Et roseis rivis bibulam perfudit arenam. lamque fatigatus pedibus vel corpore fessus Substitit et trepidos crebris quatit ictibus artus. Conpulsus latis tandem prosternitur arvis,

iio Dum labia abscidi ferro vel lingua iubentur. Ablatis oculis, lingua gominisquc labellis, Gressibus ille fatigatis seu corpore toto Officiis solitis summum laudare tonantem Necquivit, laudes domino sed mente gerebat

iii Supplex atque pias Christi direxit ad aures.

Sed, cum presidium humanum sibi crevit abesso, Auxilium Christi sibi constans obtat adesse. Tunc pietate carens Ebroinus, corda veneno

478 clnrae non mnn nusitx 488 *|)laRpliemis G 494 iliviimin G corr. P 502 qne G

5fH> rosens G corr. P

478 duraR cantos Verf)i?inn. 487 Fort. (l IX, 4, 10 Accelerante tlie, 4J)G Ermnhl. II, 2r)9

(//, 32) €t ;]82 (.35) aure pia. 4!)8 cfr. 3:A. 49!) Met. XII, r):32 dolor addidit imui. .V)^ Aen. VI, 741 sub gnrgite vasto. '^Yo Iurenc. IJI, 11:3 iuuuersos fioferc gressus. oOtj Aen. XI, G2G perfundit

arenam . Bibula arena e. //. Ge. I, 114. r)08 (htl. 19G ci-el)ris . . 1 Ictibus ossa fei-it; cfr. Aen. V, 4:32.

r»09 Aen. VIII, GOf) latis . . . arvis; cfr. mjwit 170. r)12 Sednl. V, If)!) sed corpore toto. bVi cfr. 420. r)15 cfr. 49G. 518 Sednl. II, 10!) Qui pictate carot.

3*

20 VITA BEATl LEUDEGARU MARTYRIS.

Plena gerens, sensu vacuus, fems, asper, amarus,

■'■^0 Accersit quendam citius, cui dcnique dixit:

'Cernebas quondam tumida — cape — mente superbum, Artis hunc claustris vinclorum necte, Waninge, Parcerc nec cures; veniet mea iussio, quae illum Poenali meritis damnabit sorte suprema.

:,2:, Perge citus'. Pergit velox qui iussa facescens, Usque monasterium caute perducere certat, Olim Fiscamnum constat quod nomine dictum. Yirgineum examen mansit quo matre sub una (Actibus illa piis pollcns per tempora cuncta),

•'•^w Quo iugiter domino modulatis vocibus hymnum Percrepuit; degens ubi martir tempore quanto, Supplex altithronum dominum veneranter adorans. Parcus nanique cibo, sumens vel pocula pauca, Raro seu membris concessit stramina lassis,

•'>:^T Saepe etiam adclinis parieti membra reponit. Intentus facie, manibus vel corpore toto Astrorum regem summo conamine poscens, Crimina quo laxet, veniam det, noxa remittat, Inpiger antistes haec gessit nocte dieque —

^M Ecce labris subito abcisis linguaeve tacenti Munere divino verborum reddita vox est. Organa continuo remeant et guttura, fauces Instant offitiis sohtis et reddere certant. Nec mora, dulcifluo funduntur dogmata ab ore

bi:, Yirgineoque gregi panduntur famina sacra. Yirginibus sanctis pandebat dogmata quando, Cordibus illarum infundit ceu dulcia mella. Floriferi ruris primo sub tempore verni Germina procedunt, caelo dum spargitur imber

5^0 Aptis temporibus lentus, glescuntque frutecta, Et plenis culmis gravidae cumulantur aristae — Haud secus ora rigans antistes Christicolarum Doctrinam fundit puro de fonte fluentem. lUum per multae spernebant acta sinistra;

65-'> Ad melioris opem vitae se reddere gaudent, Perpetuum monitis scse evasisse periclum. Undique conveniunt avidi, quo verba salutis Percipiant populi, dulci quae sanctus ab ore Deprompsit, laetus cunctis alimenta ministrans.

544 flunduntur G corr. P 552 *corda G, interpol. ex 72 et 547 554 *permulte O (i. e.

per illum in.) permulti P 55G gaudent perpetuum G corr. P- 558 dulcique G

524 Aen. V, 190 sorte suprema. 525 cfr. H2. 52(J Wluh. ASS. mec. II, 5)72: Monafderium

Fimimnense, rulgo Fescam (i. e. Fecawp) in CnJetis Neustriae populis ud Oceanum iwsitum. 528 Chil- (lomarga. roeatur ah IJrsim. 530 Arntm\ I, 337 vocibus liyiiinum. 532 Forf. V.M. III, 314 vene-

ranter adorans, cfr. SednJ. i; 431 et Areral adn. .530 c/r. 512. 543 cfr. 513. .547 cfr.prol 4.

550 de glescere praef. 4 adn. 551 Ge. I, 111 ne gravidis procumbat cuhnus aristis. 552 Aratm:

II, 579 tu nunc mihi largius ora, | spiritus ahno, riga. cfr. Porphyr. Opt. IV, 4 dovotis haustibus ora rigans. 553 cfr. 112. 557 cfr. 129.

LIBER PRIMUS. 21

;''6o Teinpore concilium statuit rex nam sub eodem:

Pontifices veniunt, veniunt simul undique plebes,

Theodricus clarus princeps, Ebroinus et idem.

Huc etiam venit properans expulsor uterque,

Wagemarus fallax nec non et Diddo malignus, nsn Wagemari sotius. parilis quos culpa ligavit.

Conveniunt alii. velox quos ultio iuxta

Haud inpune tulit, Primus proiectus ab illo

Concilio factusque reus iam Diddo ruebat

Milibus irrisus, vatem qui sede reiecit •^'0 E propria quondam, et damnatur proditor amens.

Inde etiam meritis depellitur exul ab oris

Dulcibus et mortis miserum sententia multat.

Wagemar infelix simili deicctus honore

Tum sequitur: socius sceleris seu fautor iniquus •"'' Exstitit in causa iusti: qui denique fertur

Verberibus tritus trucibus. quem factio cernit

Turpiter aflfectum poenis. qui sumpsit honorem

Inmeritus. Nutu summi rectoris Olympi

Creditur effectum: nam posthaec guttura nectit s^n Infelix laqueo. mortis properavit ad umbras

Tartareamque pctit sedem multatus amare.

Hac mercede suos Ebroinus donat amicos,

Qui vatem propria iustum de sede tulere.

Nunc extrema mancnt iusto certamina palmae 585 Exsuperanda. quibus iam victor scandit Olympum.

Ducitur e claustris. strictis quibus ante manebat.

Yirgineas aures ubi sanctus dogmate sacrat;

Principis ad vultum iussus, simul atque Ebroini

Pervenit. Statuunt extra quem parte sub una •''90 Concilium, abstrusas res querunt atque futuras

Adtemptando pium : pandit quibus ordine cuncta,

Illos quae maneat sententia praescia rerum

Aut alios — citius finis haec cuncta probavit.

Quem contra torvus verbis sic fatur iniquis: 595 'Quid toties verbis te iactas, improbe, vanis?

Martirii palmam speras te posse mereri?

Ut fueris dignus, sertam palmamque capescis:

Nulla corona datur vitae pro talibus actis.

Nec dignor tali te munere claudere metam:

Claudis enim vitam propcrata morte, superbe'.

Dixerat infelix Ebroinus, mente revolvens,

Illum quo dudum mundi destruxit lionore,

fiOO

.%;] liac O corr. P" r)Gl) insta P i>Tl ou qnia ? .'J82 niercedes G corr. P 587 dog-

mata O rorr. P r)8f) *quani 0 o92 lllosq. O

:Au Mci. II, 474 Haiul inpunp feres. .^)71 Fwi. fl H, 1, 17; YI, 8, f) exul ab oris. .578, cfr.

Ahlh. l r. 42i». 581 Aen. VIII, mi Tartareas etiain sedes. 58(5 cfr. 287. 589 coniungafi extra

concil. r. prnef 4. 5itl cfr. 254. nhi add. Ciwdid. XX, 5 {11, 113). 5i»2 Inrenc. I, 22(5 praescia

reruni. 593 cfr. 34G. <)(K) Invenc. IV, H) jjroperata niorte relinquit.

22 VITA BEATI LEUDEGARII MARTYRIS.

Sic etiam caeli penitus depellat ab oris. Illum quo mercede pia depellere gestit

<'0-' Longius, acternis adeo sed sanctus adhaesit. Inde virum quendam crebrata voce ciebat: 'Accipe: vincloruiii claustris, Rotberte, ligare Hunc studeas', inquid: 'veniet iam tempus, ut ilium, Ut meruit, dignis poenis sub Tartara mittam'.

•'10 Concitus ille capit parenda iussa iubentis

Adque domum propriam cautus perducere certat. Passibus alternis certant dum carpere caliem, Protinus hunc fessum pedibus membrisque solutum Cernens in mediis subito subsistere campis,

<■••'* Cui miserans fert auxilium seu pocula libat. Dum pincerna parat placidum libare liquorem, Splendidus arcus enim veniens cum lumine magno, E caelo radians flammis lux missa cucurrit, Martyris atque caput supra blandita resedit;

«20 Inlesos tetigit sancti servatque capillos.

Hoc viso timuere viri, vox faucibus haesit, Erectae steterantque comae, tremor occupat artus, Singultisque crebris flatus seu viscera pulsat. Ad se reversi rumpunt lias pectore voces:

'■■-':> 'lam tandem, cultor domini, dic, optime, nobis : Ecce repente viam gradimur non passibus aequis, Dum lux ecce volat labens a cardine caeli Nuncque tuum supra capud est fulgore corusco. Territat haec cunctos, pedibus titubamus et omnes,

«30 Nec simile e caelo signum conspeximus umquam: In niodum circli flagrans tua tympora cingit\ Audiit hoc martyr, pronus prosternitur arvis, Has domino voces supplex gratesque rependit: 'Arcibus aethereis resides qui rogna tuendo,

«35 Qui caeli fabricator ades, qui conditor orbis, Orbem qui quadrum summa ditione gubernas, Te veneror, tibi vota libens gratesque rependo, Cuius liaec iussu caelo lux rnissa cucurrit, Tantum quod signum dignaris ferre super me\

640 His animata piis plebes procordia mollit

010 insa G (512 certnnt O c.orr. P <;i4 *cerneret 0 (517 ^nrtns G 022 qnae conie O

024 at* O

003 cfr. A?A. 000 Aen. III, 08 magna supremnra voco ciebat. OOU Aen. XII, 14 sub Tartara mittam. ()11 cfr. .'')2(). 018 luvene. I, li»8 caolo vox mis.sa cucurrit. 021 .s^. Aen. II, 774; III, 48 Obstipni steteruntque comae et vox faucibus baesit, cfr.ib. IV, 280; XII, 808 Arrectaeque boiTore c. e. V. f. h. 022 Aen. VII, 440 tremor occupat artus. 023 cfr. 242. 024 Aen. III, 240 rinnpitque hanc pectore vocem. 020 Aen. If, 724 seqnitnnine patrom non i^assilnis aequis. (i28 Inrenc. III, 321

Christus faciem fnlgore corusco | mutatur. (5.32 cfr. 170. (!3;5 cfr. 419. 034 Sedid. I, 31

Arcibus aethereis una ost cnm patre potestJis; Iiirenc. I, ()24 Sidereo genitor residons in vertice colli. (iSf) = Sedid. I, (!1. (i^JO AhUielni. hniil. rirf/. 1 (Jmnipotens genitor mundnm ditione gubernanH,

ibid. 1304, 1500 quadrnm . . . orltom. 037 cfr. lU». MH cfr. (JIK.

LIBER PRIMUS. 23

Tisibus ad dominum toto cum corde reversa.

Fribula spernentes, penitus meliora secuti

3Iortis iter vitant, caelestia regna requirunt.

Hos domini famulus docuit. quae sint pia iussa: 64j 'Cernitis. o nati: instabilis quo macliina rerum

Yersatur volitans liquidas ceu fumus in auras,

Sic pomposa ruit fiorentis gloria mundi.

Nos vocat aula dei cunctos sedesque beata,

Angelici cupiunt sinibus gremiisque fovere 65U Jfos propriis cives, ni mens nunc tarda tepescat :

Tempnentes dominum miseri sub Tartara tendunt'.

Tunc famuli famulaeque simul, Rotpertus et uxor,

Tota domus vatem casto vencrantur amore:

Errorem cuncti penitus spreverc priorem. fij5 Actibus insistunt sanctis Christumque frcquentant.

Haec faciens martyr, posthaec non tempore longo

At mortcm sitiens iusti mens efFera semper

Nec furor insanus cordis nec ira quievit,

Donec membra pii vatis mucrono feriret, fi6u Artus atque neci tradat fundatque cruorem.

Venit enim suprema dies et passio sacra

Vcnit, quo famulum dominus ditaricr almis

Disposuit regnis, sanctum quoque fcrret ad astra

Fhitum. perciperet mcritis ubi praemia sacra: ««•'' Ecce equites mittens Ebroinus prepete cursu,

Pos tergum clipeis sancti ferroquc minaces.

Dat sonitum tellus, saltum quatit unguhi putrem:

Frendit cquus frcnis et concutit ora cruenta :

Exit aquosus humor, fervescit et ossibus ignis. 67U Usque domum properant Rotbcrti quattuor apti,

Ut caperent vatem sanctum; quem denique captum

Per nemora alta vehunt furtivis passibus atque

Callibus ignotis repedant ducuntquc bcatum.

Dum haec agerent, martyr subito conpescuit illos; 675 Haec ait: '0 nati spatiis nc errctis in istis;

Ecce fatigati toties dcsistitc tandem:

Adsum haud ignarus cnim; consumite iussum:

Cursum hic ponam vitac fincmquc laborum.

Tempus adest; citius, nati, nil iussa morate'. e**» Ecce repcnte ruunt terni, supcrante superbo

Ad phmtas humiles quarto veniamque precantur;

H5.5 xpm quae G 667 *altum G agruin P 673 *collibns G

642 cfr. 23. 643 larenc. I, 688 caelestia quaerite regna. 645 Sediil. I, 239 reruni

machina. 646 Aen. V, 74(> tenuis fugit ceu fumus in aura.s. cfr. Met. XII, 525 liquidas ... auras.

648 Aen. VI, 639 sedesque beatas. 653 Fast. IV, 543 Tota domus laetast. 660 cfr. 256. 665 Aratw. I, 259; II, 712 praepete cursu. 6()7 Aen. VII, 567 Dat sonitum; VIII, 596 Quadrupcdante putreni

sonitu quatit ungula campum. 668 Aen. VI, 100 ea frena furenti | concutit; /, 296 fremet horridus ore cruento. 669 Met. II, 410 sub ossibus ignes. 672 Ge. III, 393 In nemora alta vocans.

678 Aen. IT, 619 finemquc impone labori. 679 cfr. 131.

24 VITA BEATI LEUDEGAKII MAUTYllIS.

'Criniinibus nostris nunc indulgero rogumus", Aiunt. 'nos benedic etiam, venerande sacerdos': Protinus ille manu extenta benedixerat illis.

esj Increpat hos quartus : 'Procul hinc absistite, Yicti', Dixit; 'sed quid agam, timida nunc cernite mente. Tende caput iugulo\ dixit. 'vel cernua colla'. Arduus ipse stetit stricto mucrone coruscans; Protinus ille genu fixit palmasque tetendit,

t5'Jo Hacc supplex precibus rogitans et sidera pulsans : 'Alme pater, genitum direxti, ut crimina mundi Tolleret atque cruore pio iam vulnera sanet; Per quem te meruit mundus cognoscere verum Auctorem cuncto sublato errore vetusto.

^^'^ Error abit vanus, cedunt fincmenta deorum: Gratia prompta redit, venit cultura fidelis, Orbis ubique colit, tellus quoque, pontus et astra Te, pecudes, vohicres, pisces, qui flumina tranant. ' Factorem verum testantur cuncta creasse.

7U0 Da veniam cunctis, miserans et parce inimicis Omnibus atque istis, veri quia nescia corda Gestant, saeva etiam ponunt tormenta necemque. Hos propter claris conspectibus, alme redemptor, Credo tuis me presentari et carpere vitam

vo.i Perpetuam. Hanc animam placidis nunc accipe palmis'. Armiger his dictis stricto capud abstuht ense, Infaustis manibus sacrato sanguine terram Perfudit; victor clarum sic aethera scandit. Continuo dominus miracula magna peregit:

'10 Ut psalmista canit (cuncti nunc cernite vultu).

Ecce suum dominus sanctum magno ornat honore. Et capite absciso superabat corpus in ahum Erectum, ut fertur, spatioso tempore, quantum Unius horae metam sol scandit in axe.

7ii Vividus ardor erat membris, calor ossa tenebat, Inpaciens homicida suis nam calcibus illum Percussit, citius terra quo membra iacerent. — Ensifer infelix, roseo maculate cruore Martyris et sacrum corpus qui calce petisti,

7io Nec licuit has te penas inpune tulisse,

Sed mox multiplici constrictus peste teneris

695 caedunt G corr. F 705 *aiiiniuni G

683 Fort. C. I, 15, 31 venerancle sacerdos. 684 Fust. I/J, 872 extentas . . nianus. 686 cfr. 169; Trist. I, 1 , 87 timida circumspice mente. 688 cfr. 450. 689 Aen. VI, 685 palnias utrasque

tetendit. 691 direxti a; Aen. VI, bl. 694 Aldhelni. hmd. virg. 1732 errore vetusto. 695 AldJiehn. latid. viry. 1052 figmenta deorum. 697 Ge. III, 270 et Humina tranant. 701 Ge. IV, 470;

lavenc. III, 104 sq. nescia . . . corda. 706 Ermold. Nlyell. III, 461 (//, 51) stricto caput abstulit

ense. 710 cfr. 216. 711 Vs. IV, 4 Et .scitote quoniam mirificavit dominus sanctum suum.

715 Aen. III, 308 calor ossa reliquit. 718 fii,renc. IIT, 729 maculata cruore.

LIBER PRIMUS. LIBER SECUNDUS. 25

Daemonis ac mcrliis flamniis iniectus anhelas,

Fugit ab urc cinis doncc propcrantcr ad umbras. —

Coniugibus placuit posthacc clani membra scpulchris 'i^'^ Tradcre praedictis una cum veste respersa

Sanguine: basilica conduntur membra sacrata

In modica; iuxta fuerant quo circiter annis

Binis tecta solo hititantia, mensibus et sex.

Ista die, certis iam signis, gcsta secunda 730 Octimbris mensis sollemnia, credite vcre.

Ingenio exiguo quaedam iam portio facta est

Florigerae vitae: nunc libri tcrminus adsit

Iluius et alterius dcmum rcpetatur origo.

EXPLICIT LIBER I.

INCIPIT LIBER SECUNDUS.

Continet ille prior sacrati gesta libellus Martyris, in carnis placidus quae tegmine gessit. Exutus spoliis carnalibus, ecce secundus, Miris quae gessit virtutibus, implicat acta.

^ Actenus cxpressi vatis pia munera iusti — Arenti scrmone quidem, sed pinguia gesta; At plus illa sonant: calcatis victor Olimpo lam residens vitiis domino tribuente percgit, Quac diversa piis signis raanifesta tenentur.

1" Sermo meae formans torpenti illabere linguae

Cuncta prius, hominis labris quam lingua sonaret, Carraine quo possim raultis ex pauca referre.

Saltim basilicae parvae servaverat aedcs Pervigil excubiis devota mcntc sacerdos,

i'' Eminus aspitiens noctu, lanterna refulgens Apparet hominum nullo subnixa ministro. Ecce repente suis se flaramis prodidit ultro: Protinus Iiinc atque inde fluens rumorc venusto; Martyris et nitido celebrant sermonc sepulchrum.

20 Sed maiora dehinc radiabant signa secuta: Luminibus rediit caecatis raunus amatum Et solido claudis firmantur robore plantae, Auribus et gratus reraeaverat aeris ictus, Larva ruens atrox obsessi corporis artus

2i Liquerat, abscessu corpus racntcraque levabat. Claruit his primuni virtutibus almus ubiquc.

725 ueste G 121 *fuerunt G ToO *ocforil)us G 732 Horigere G 73.'} reputatur G curr. P 'I 2 tegniiuae G 3 ecee G Vi basilice G Iti (•elebraut G

72G in dioeccfii Atrebutcnsi cfr. A.SS. 419, 251. 733 Aratur. I, 17 repetatur origo. || 12 c/r.

Erinold. Niff. I, 30 (//, G). 22 Aldhelm. kuid. rinj. 473 Claudos firmatis mox iussit pei-gerc plantis.

24 luvenc. I, G5() corporis artus.

POETAE LATIN'1 AEVl CaROLIKI 111. 4

26 VITA BEATl LEUDEGAlllI MAKTYllIS.

Interca eclesiae vigili duravit amore

Ad tunibani custos v.itis ; ciii denique latro

Nocte tenebrosa ra])uit res arte nialigna, :*" Antea cjuae proprio cong(!Sserat ipse labore.

Tllius et vacuas abiens fur deserit nodes;

Quiscuni, (lueni tenuit reverenter, calceus unus

Martyris ablatus fertur. Sed clericus ideni,

Duni renieat, proprias niature ut viseret aedes, :'•> Repperit exuviis spoliatani hostem per acerrani.

Concitus ille ])otit rediens veneranda sepulchra.

Crinibus extractis et pugnis ])ectora tundens,

Nec caruere genae lacriniis nec guttora pulsu.

Yociferans, lacrinians, niniio clamore ruebat, ^c Persistens supplex precibus liorisque diurnis

Addidit et noctem, rogitans sibi reddere censum — :

Fur fessus rediit demens onerante coturno,

Invitus domino tandem spolia ampla reiecit:

At dominus servi patrat periuria falsa. +^ Digna sed immitem sequitur niox ultio utrumque:

Nam dominus vitam celeri cum fine reliquid.

Et servus raptor poena damnatur acerba. Nec latuere diu crescentia signa dolosum

Diversa in populis Ebroinum; rumor ubiquo ■'^ Inditiis certis manifestat, quod prius ille,

Invidia faciente, mala celaverat arte.

— Aspice, eum domino martyr iam regnat in arce,

Invidiose, rapax, homicida inmitis, adulter:

Fulgescunt, mdiant, fiagrant, monstrantur, amantur ■-<'^ Signa pii vatis, virtus decorata nitescit.

Nunc quid ad haec poteris falsa proferre loquehi?

Quid? — nisi corde gemis tacitus, pavitans, Ebroine.

Optatam e tumulo certat captare medelam

Quisque suis membris: sanis nam callibus istc, fio Ille oculis radios gaudet remeasse serenos

Expulsis tenebris, nocuo (hic) caruisse calorc,

Ast alius triste exultat vomuisse venenum

Daemonis; et cunctos curat concessa potestas.

Inditio est regnare polo, cui Tartara saeva fi'^ Promittis voluisse: tua cst depulsa potestas. —

Talibus attonitus doluit signis Ebroinus;

Haec ait, ex imo rumpens hanc pectore vocem,

His questus lacrimis dicens uxoris ad aures:

'Heu mihi, quid tantum populos celebrare sepulclirum

30 labore H G 35 *hostem per] hospe G 58 tiunule G cvrr. P 61 *\\\c deest in G (58 riuesius G 37 cfr. Badhert. Pasch. cgl. v. 78; Aen. IV, 673 foedans et pectora inignis. ;W Ermold. III, 4'25

Non caruere genae lacrimis. 39 Ge. IV, 439 Cuni claniore ruit uiagno. 43 Aen. IV, 93 spolia

ampla refertis. 48 Aen. I, 13U Nec latuere tloli fratrem, cfr. Sedul. V, M. 53 cfr. Scdid. V, 59 sqq.

56 cfr. I, 70. 63 luc. I, 769 concessa potestas. (j(> Aen. III, 172 Talibus attonitus. 67 cfr. f, &2i.

69 Aen. II, 274 Ei mihi.

LIBER SKCUNDUS. 27

70 Aiidio? quid tantum plebis concursus ad illud

Pervehitur? Verum, coniux, an falsa videntur?

Aestimo falsa magis vulgares ire per aures:

Martyrii dignas talem meruisse coronas;

Talibus auspitiis, credo, est delusa caterva. <=i Sed tamen, ut certos faciat nos, nuntius adsit,

Quique eat et redeat rapidis sub gressibus ad nos ;

Certa ferens dubios curet dissolvere nodos.

Unde. age, care comes, aliquis mittatur alumnus,

Pergat et ad tumulum veniat, qui cuncta requirat'. 80 Portitor ad tumulum gradiens edicere iussit

Custodes, istis quae sit sententia firma

Rebus, quae populus resonat: qui vera fatentur.

Nuntius ille miser sanctum celebrare sepulchrum

Distulit ac vacuas deprompserat ore loquelas : 85 'Mortuus hic recubans vili sub cespite tectus',

Tnquid, 'non poterit vahdam praestare medeham'.

Haec fatus vaecors, pcdibus mox perculit urnam,

Despitiens abiit. Confestim pestis iniqua

Corripit hunc, donec, lacerans ac viscera torquens, 90 Tristibus exequiis vitam cum fine reliquid.

— Non risere tuo adventu, nec gaudia portas

Ilis laetus dominis, qui te misere, viator.

Disco tuis poenis nullum contempnere sanctum:

Sanctos qiii temnit, dominum contemnere certum est; 9i Poblitibus melius flexis orasse beatum

Namquo foret, plantis quam sacram tundere tumbani. — Pendulus expectans Ebroinus, portitor ad se

Quid ferat, et dubius varia cum mente nutabat;

Ac secum tristis tacita cum voce susurrat: 100 ^Cur cessat toties famuhis, qui missus abibat?

Cur etiam tardat remeans? vel non sine causa?

Aut istum suprema tulit sors? ut prius illum,

(^ui caput ante suo vatis mucrone perempsit.

IlUus in cineres extemplo membra redacta 10'' Comperimus — simih hic etiam nunc sorte tenetur?

Forsan poena sequax redeuntem perculit istum

Et parili damno pcrduxerat usque favillam.

Quid facimus? late cuius nunc gloria crescit,

Nostra etiam nimium turpantur gesta priora. 110 Fama volat huius redolens rumore corusco

Nosque rei ferimur cunctorum vocibus acti.

Sed, ne forte magis phicido sermone redundet

Iluius fama viri, conemur sorte sinistra

71 iiident G corr. 1' 80 at G *se dicere G 01 riseio G corr. F- 103 perenipsit R G

74 Arn. V, ^)M Talibus anspiciis. 7G cfr. I, 175. 81 Aen. XI, 295 quae sit magno sen-

tentiabello. f>0 cfr. Jf, 4(5. 01 Tnr. T, 200 gaudia povto. cfr. Sed. V, .320. 110 Aeu. VII, 302

Fania volat. 112 Iur. TIT. 40(i placido . . sermone.

4*

28 VITA BEATI LEUDEGARII MARTYRIS.

Obioetare malas illi falsasque loquelas. iir. Ne nostrae in populo minuatur gloria laudis.' Talia tractantem maturis oursibus illum

Mors rapuit, saova condebat fauce baratri:

Multos qui ad mortem stricto mucrone coegit,

Fervidus hunc gladius vita spoliavit et armis. i"-io Est completa dei veris sententia dictis,

Vt^ cuius quicunque furens maculaverit artus,

Fundat et ipse suum gladio feriente cruorem.

Tali sed tandem multatum fine tyrannum

Suffitiat dixisse: deliinc iam caetera dieam. 12'' His ita transactis virtus iam proditur ahna

Martyris et toto flagrabat fervida regno.

Utque, focis cum tura calent vel trita sinapis

Semina, depromunt nitidum flagranter odorem.

Aut pilis gravidis haerbae tunduntur olentes i:!" Et preciosa micant vasis unguenta cavatis —

Haud aliter rumorc pio per quosque recurrens

Fama volat: populi miracula magna frequentant.

Aemula quae a multis celabat perfidia ante.

Interea regis magni defertur ad aures, li-' Cunctorum vatum, proeerum quoque fama beata.

Occurrunt alacres certatim calle citato

Pontifices, clerus, monaclii raaiorque minorque :

Unanimis celebrat virtutes sexus uterque.

Clara salutiferi miracula martyris omnes i^" Laudibus astrigero iungunt trans nubila circlo.

Pontifices terni surgunt ex agmine tanto:

Yincianus et Ansoaldus et Ermanacharius;

Quorum quisque sui corpus decreverat esse

luris, et e tumulo cupiunt auferre beatum. i*-' 'Ecce mei iuris telhis tenet ossa sacrata:''

Primus ait, 'requiem hic, hinc spiritus astra petivit,

Coeperat hic, primum signis est proditus ahnis.' 'TaHbus', alter ait, 'contendere desine verbis,

Frater amate, mihi manifestum est carne propinquum 1-^" Ilunc fore : hunc aluit parochia, quam rego presul ;

12!) liaciljc (j 133 fjuc (r 149 *aniatii (J^ propiiKjiu 0 VyO calnit G corr. P

115 lurevc. II, (J83 terrenae gloria lauclis. IIG cfr. I, 377. 117 Ehroimm vecntnr 080.

119 cfy. I, 3r)9. 121 i^q. Matlh. 20, 52. cfr. lurenc. I, 527 sq. 127 Aen. I, 417 Ture calont arae.

Trita sinapis forffif<f<e ex (jrdwviatici ciiitttidaiii loco {jiialift fs/ Bedae GL. ed. K. VII, 291 ,4. 129 Ecl. II, 1 1 licrbas contnndunt olontis. V.Vl Iiireiic. III, 202 Tinn popuH pariter miracula tanta froquontant,

cfr. ihid. II, 94. i;54 c/r. I, 111. 130 cfr. J, 12S. 1:57 cfr. I, 310. 138 Ahllivliii. VIU

priiic. ritia 410 soxus uterque. 139 Scdnl. 1, 2(5 Clara salutifori ta(M>ani niiraculii Christi.

141 Aen. V, 378 ex agmine tanto. 142 VindiciamtR (Ventianiifi m cod. ('. niotiacli. Movh. ajK Pitr.

p. 5ot>) epincopiix Alrelxdemin, AiimahhiH Victar^enRift S. Lendefjari cfnii<fintiiiiiii'iix, fll)eriiienfirin>< (s^ic enim rolfjo iioiiiiimhir, fteil in i>lerifiqite cadd. iiiniinrlii Marliac. ihid. nrniininkariiisj Aii(iiislidi(nensis. 148 Met.

XIII, 9 tictis . . (•oiitcndcro vfrliis.

LTBEE SECUNDUS. 29

Hinc oriundus erai, sumpsit primordia vitae:

Quare iure mihi martyr oonceditur almus\

Tertius his diotis. vatem oompesoit utrumque:

•Talibus adstantem verbis onerare catervam K'3 lam sinite et potius tandem mea dicta tenete:

Quam presul tenuit sedem, quam dogmate saoro

Instruxit felix. hanc sacrent membra beata;

Nec decet, alterius sedis quo in sorte quiescat'. Conticuere omnes. digitis simul ora premebant. i''0 His dictis melioris opem nanciscier optant

Consilii: statuunt precibus ieiunia iungi.

Ilis pariter certant summum pulsare tonantem.

Cuius hunc meritis potius ooncedere vellet.

Totus namque dies hymnis extenditur almis, !•>'' Pervigili excubiis cura nox ipsa tenetur.

Post ventura dies, sacram oui tradere palmam,

Depulsis. vellet. tenebris Aurora rubebat

Interea et Phoebus rurilo surrexit ab ortu.

Pontifices aras ornant missasque oelebrant. i''i Intentum populum saoro libamine pascunt.

Inque tribus oartis et nomina soripta tenentur.

Quaeque sui vatis specialis epistola gestat

Nomen et altaris medio sub tegmine tectae

Servantur. Sacris missis iam rite peraotis. • '■' Ignaro pariter solam iussere ministro

Pandere. quam meritis voluisset prendere cartam

Cuiuscumque deus: citius qui iussa peregit:

Declarat prima Ansoaldum reddita luoi

Pagina ditatum tali mansisse talento. iso Yocibus hunc ouncti dignum testantur honore.

Tam oaro fuerat (vatem) qui munere naotus.

Huic palmam laeti pariter dextramque dedere:

Indubii tandem litis retinaoula liuquunt.

Tuno faiuulus domini fido mandavit alumno. 1-^1 Olim quem martyr cauto nutrimine vexit,

Qui monaohos rexit, martyr quos rexerat ante

— Audulfum vooitat quein nomine oura parentum — .

Offioium peragat laetus vel iussa ministret,

Usque solum Pictavensem pia menibra verenter '»' Ducat. 'Perge celer. fratrum duc agmina teoum:

ir)8 *liacc (r 1')!) coutignerc (r U).'i mox (i eorr. F ItjM caelehrnnt (J 171 luqnac O

172 Qnccj. fi 179 ditituni G corr. P ISl *vateni rhest i» fi

VA Iiirenc. IT, 203 i-epetit jniniordia vitae. l")!» Aeti. II, 1 Conticuere omnes intentiqne orn

teneJ>ant. cfr. Fnftt. J, 2")"). 1(11 st/. Aldhehn. l(ni(J. rirff. 31 precibus pulsare toniinteni; Beda mir.

Cntliherl. III, 2. lt)7 Aen. XII, 77 Puniceis invecta rotis Aurora rubehit. 17.3 cfr. Ecl. I, 1 snb

tef^niine l:i<?i : Sediil. \', IG') sub tegniine cocci; Ariitor. II, jYjI .«nb tegniine tali. 174 cfr. I, 248;

Waliihfr. UV///H. 859 (II, 3;-51) Laudibus interea doinini iam rite peractis; cfr. adn. ad VG. V, 98 tnm. II, 431 : Ge.^^ta Apoll. iM {II, 497). Aen. III, iAi) xqq. 182 Met. VII, 49;"^ dextrasque dedere. 187 cfr. I, 47.

30 VITA REATI LEUDKGARll MARTYRTS.

Precipitato moram', dixit 'vestrumque patronum Hymnis ad propriam sedem portate eanoris : Ast ego sorte domum miram requiemque dicabo'. Perrexere citi, pastoris iussa iubentis

is'' Perfitiunt, onorant sacratis ossa canistris; Optatis redeunt gaudenter callibus omnes, Mox motis membris virtus non defuit ampla: Sanati abscedunt diversis pestibus egri, Languida mombra diu optatam tenuere medolam.

•-iui> Altithrono grates miracula tanta tuentes

Adstantes referunt et coeptum carpere calleni Disponunt. Sequitur vulgus seu turba pedestris, Quaque ruit, sanctis devota mente ministris Se iunxit alacrisque cucurrit: sexus uterque

iiun lllius ardebant sancta virtute beari,

Dignis martyris ac meritis cupiunt bcnedici. ()ui feretri partem, sacrum qui tangcre velum Certabant, possint humeris quoque ferre beatum. Luminibus, crucibus pluros clarisque lucernis,

'-iii' Partibus alternis properabant Christicohirum : Civibus angelicis aequant ac sidera pulsant Laudes turiferae nitido flagranter odore. Qucm validus morbus pressit vel languor iniquus Aut quicunque diu vexatur peste gravante,

2i'' Si sacrum tetigit velum sanctumque ferctrum, Sanatis rediit membris ac sospite gressu, Vera fides faveat si falso errore remoto. Durn vehitur spatiis veloci corpus ab ipsis Cursu, cuiusdam vici iam tecta petebant —

-'-'u Yultibus at mesti properabant eccc parentcs, Gestantes ulnis caecato lumine natam : Temporibus septem vocis dispendia muta Senserat et mcmbris iacuit defessa puella Quamque triplex iugitcr damnabat corpore hmguor,

^■■i-' Dum cupiunt natam sancti vel fila feretri

Tangere, caeruleis properans nox venerat alis. llHc interea fessam sopor altus habebat; Advenisse viros narrat splendentc colore Huc geminos, egram tali firraasse loqueha:

2-" 'Ecce salus optata tibi, ne credere tardes,

Adveniet'. Sequitur medicina protinus illam:

191 *utrumquo G 19G gallibus G corr. P 205 *beati G 206 *martyrii G 208 ferrae G

212 *turitero nitidos G cfr. II, 128 214 cuicumque G corr. P 220 *admesti G 221 lumiuo G

191 cfr. I, 159. 195 Aen. VIII, 180 ouenintquo canistris. 199 cfr. II, 58. 202 Sednl

I, 138 ac turba pedestris. 204 cfr. II, 138. 211 cfr. I, G90. 217 Invem. II, 289 errore remoto. 222 Invenc. I, 81 miserae et dispendia vocis. 22() Inrem. II, 2 nox caerula; Acn. VIII, 3G9 Nox ruit

et fuscis tellurem aniplec- titur alis, cfr. AUlhehn. laitd. rir//. (;28. 227 Ge. IV, 190 fessosquo sopor suos occupat artus, cfr. Aen. II, 253.

LIBER SECUNDUS. 31

Evigilans oculos. gressum linguamque tenebat.

Mox sanata deo laudes gratesque rependit,

Quod meritis vitae praesentis tempora longa -3t Martyris aceiperet veteri languore fugato.

Nec tibi parva salus, mulier, medicante beato

Martyre. daemonii obvenit, qui pectoris antra

lam dudum tenuit stringens, fugiente furore.

Dum traheris pabnis geminis geminisque lacertis 240 Yinclatis, feretri possis quo tangere peplum,

Ne careas, demens, tanto languore, resultas —

Mitia dona tamen currebant ecce repente

Per sanctum Christi famulum; tangendo feretrum,

Spiritus infestus citius tua niembra reliquid. -Ho Inde viri variis laeti successibus aucti

Urbis iam Toronum fulgentia tecta subibant.

Hinc praesul promptus magna comitante caterva

Obvius amplifico meritis processit honore,

Urbem per mediam nitens perducere corpus: 2-"' Laudibus excelsis altus pulsatur Olympus.

En mulier trahitur duris constricta catenis,

Insimuhita viri proprii pro morte nefanda,

Amissura cito caram de corpore vitam,

Auxilium dominus ni ferret forte misellae. •■i'>'< Martyris ecce pii cernens gestare feretrum.

Pervalido clamore boans, hanc pectore vocem

Rumpens: 'Ecce meas poenas nunc respice, clcmens

Leudeg;ar, miseram digneris solvere vinclis

Iniustis ac tolle minas auferque malignam, -of Quae imminet iniuste damnatae nunc mihi, mortcm.

Auxiliare, precor, veniam da audique rogantem:

Tendo meas, martyr, supplex ad sidera palmas'.

Talibus illa tonans hicrimis — nam lora repente

Dissiliunt collo, pahnis cecidere catenae. 2«T Opstipuere viri. tortores atque recedunt:

Hinc procul innocuam tandem liquere puellam.

Hoc populus factum crebro sermone frequentat. Otia longa trahens aninms torpendo tabescit,

Faucibus in mediis pigris compressa labellis -"'j Lingua iacct, calamum digiti tractare venustum

Haut poterunt, ocuU furvaque caliginc mersi,

23b Martyres G corr. F 237 *couenit G 238 *stringes G 2(jO danniate G 2(54 *ceclere G 265 recedunt G

233 cfr. I, 419. 23G Scdnl. IV, 142 Nec tibi parva salus domino medicanto, Maria.

237 ItcKciic. I, G24 Pectoris antra. 24(j Aen. VIII, 359 ad tecta subibant; luvcnc. I, 785 nam tecta

subire. 247 cfr. 1, 229. 250 Acn. X, 216 pulsabat Olympum, cfr. Aldhclm. laud. virf/. 1537.

257 cfr. I, (524. 259 Acn. X, 451 Tolle minas. 262 Aen. I, 93 tendens ad sidera palmas; Beda

mir. Cuthbert. VIII, 7 Expandit geminas supplex ad sidera palmas. 268 Fort. V. M. III, 2 Otia lenta trahens ; cfr. Wahdifr. II, 278, 18. 269 cfr. I, 37. 271 Fart. V. M. II, 38 oculuni tetra caligine mersum.

32 VITA BEATI LEUDEGAKII MARTYRIS.

Flatibiis aucta nirnis torronis mons manet ipsa. Excute torpnrem, segnem depelle tcporoTii: Otfitium (iigiti solitum vel lingua loquelam,

273 Da, deus, ut captent; spiramina nota recurrant Per venas, ructent praecordia carniina sacra. Non canimus pugnas acres aut triste duollum Ilaectoris infausti pariterque inmitis Achilli, Quando Argiva manus regnum destruxit avitum

2*0 Pergameum, diro maculatas sanguinc taedas

Vel canimus, gemino statuunt quas carpere ferro Turnus et Aeneas (falsos duxisse Penates Qui fertur, Latii tenuit dum rcgna Latinus): Sed potius canimus sanctorum sacra trophea,

28S Sanguinc qui proprio stabileni mercantur honorem. Martyris intermissa diu miracula narrem, Qui geminos propero cursu curavit egenos. Claudus crat plantis, multis lassatus ab annis, Pigrior atque diu marcescens, calle negato

290 Nec valuit pedibus dilectum carpere gressum. Advectum sanctum supplex in vota vocavit: Optatam meruit gaudens plantis meditinam. Accelerans mulier morbo vexata maligno Deformes digitis curvis ad sydcra palmas

^"^^ Protendit: 'Manibus mediis nunc, aspice martyr, Ungula stat misere totiens infixa per artus Qualiter et membris cunctis augere dolorem Non cessat: nocuum citius decedere pestem Da, medicus Christi, da iam fomenta salutis'.

•"0" Continuo pestis maculans cum voce recessit, Luridus atque color vadens sicca ossa reliquid: Prisca redit manibus Christi de nmnere virtus.

Presul ut audivit comitum properasse catervam Ad villam quandam propria ditione dicatam,

3U.S Obvius, ut populo defesso alimenta ministrent, Ansoaldus aniore pio direxit alumnos. 'Ite', ait, 'et populo dapibus succurrite lasso; Sint epulae cunctis largae. sit copia panis : Dilitias prebete sinml clarumque Lieum,

310 Quo corpus sanctum fas sit perferre citatim.' Laetificata bonis tantis iam turba quievit. Sed stupidam cunctis rem gesserat arbiter altus :

274 linguae O corr. F 276 uciiias G cori: F 277 [)uyua sacias G curr. P 281 canuuus G

curr. P 283 *Lat.ii] latus G 25)1 *Aauectas G :K)1 osso G corr. 1' ;{08 aepulae G

274 Sedid. IV, 03 lingua loqnelas. 277 Aen. I, 'AO ininiitis Acliilii. 27!> Acn. Vlfi 7!t4

Argivaqne jjubes | Aurnncaeque manns: Ge. Ilf, 228 regnis excessit avitis. 283 Decastich. iii

Aen. VII, 5 (ed. R. 5) Ad regeni niittit Latii tuui forte Latinuni. 28!) Aratur. If, 2G calle negato.

2!»1 cfr. I, 24!). 2!)4 cfr. If, 2G2. 3()U Cid. .'{84 cum voce recessit. 301 cfr. I, 715.

307 Aen. Xf, 24 Ite, ait.

31

LIBER SECUNDUS. 33

Ille liquor duplis itemm remeaverat undis.

Dulcia musta madent perque et sua vaseula crescunt.

Nec claustris contenta suis, iam vina per arva

Larga fluunt, rivis planum maduit pavimentuni:

Additur et singno signum, miracula miris.

Inde petunt vicum veloci calle viando,

Quem iuxta fluvius vasto sub gurgite tranat. 3:.'<» Hunc adiit fluvium gaudenter turba pedestris,

(Yincenna et fluvius vocitatur, Sannona vicus):

Ecce minax tumuit vento stridente procella

Ac per terga freti furiis agitata cucurrit,

Turbidus et pontus undis incanduit atris, 325 Auras ad superas Notlms volvebat arenas.

Nec iteris spatium patuit nec apta carinis

Fluctibus in raediis via. Navita: •Cernitis', inquid

'Personat e speculis (magno se murmure miscent

Et venti, pariterque parant confligere telis 330 Inque vicem pugnis contendunt Eurus et Auster),

Montibus e summis undarum personat echo.

His ripis satius rapidum conpescere gressum,

Quam tumidis navi fracta submergier undis:

Tandem desinite infidis vos credere ventis'. 33"> At pater intrepidus, i'erum cui credita cura est:

•Haec vada nempe deus poterit conpescere'', dixit,

•Qui quondam ponti minitans confregerat iram :

"Tu, mare, cede loco tumidique silescite venti" —

Prisca quies rediit, cessavit cerula ponti. 3<fi Ipse etiam poterit commotos sternere fluctus:

Mergite fidentes puppim, submittite corpus'.

His gestis cecidere minae turbansque procella.

Inmitis conversa in mitem limpha quievit.

Huc mulicr peregrina suo cum pignore caeco 34.'. Accessit cupiens nato captare salutem,

Excubiis precibusque simul, quo nocte sub ipsa

Martyris almifici medicantia membra quierunt,

Pernoctans: solita remearunt dona salute;

Sicque diu clausae reserantur fronte fenestrae, 3'") Exultat genetrix tantis ditata medelis.

314 uiaudeiit G corr. F ^Jlo *iuiii G 31G i^auimtuin F^ G 321 *sanuoiiavicus G Sauuuua-

uia

vius Pi-" 322 *ueute G 327 *uaua uita ceniitis G 337 *iiiuu(laus G cfr. Marc. 4, 30 330 iiolim corriijan cessaruut, sed cerula, -ae adde metaplasvii-s 2>- 3 adn. 3 340 fluctos G 341 *pergite 6

.340 clause G

314 Ge. I, 20.') thilcis uiusti. 316 cfr. Ge. 1, 132. 318 cfr. J, 153. 310 cfr. I, 502.

321) cfr. U, 202. 321 Bolland. 1. c. iSiqq. 'Vifjerma flaiHu.s {iit tcxtii Jiabetiir Yincennii) Gallice lu Vienne

oritiir iii Leinoriccnsi Galliae jirur. /luensqne per Pictarieiisem dncatum tuiidem in Liyerim . . . sc cxonerat. Vicua iioiiiine Sannon {in tcdn: in vico Sannone vocabulo) vcrosimillime ille cst qui liodie Gallice Senon dicitnr qniqne in cujro Fictariensi ad confluciUein /luciorum Clanii (le Clain) et Vifjennae situs est.' 323 Aen. III, 331 furiis agitatus. 324 Arator. II, 1072 Kupta quies pelagi tumitlisque incantluit undis.

328 cfr. Acn. I, 124. 339 Sedul. lU, 219 sub wierula ponti. 343 cfr. ih. I, 132. 349 c/r. I, 423.

POETAE L.XTINI AEVI CaROLINI III. 5

34 VITA BEATI LEUDEGARII MARTYKIS.

lam suspensa diu presul suu vota meretur: Coniperit adventum celeris propiasse catervae. Obvius ipse sua tandeni de sede propinquat; Quocum perplures proceres comitantur heriles.

355 Clericus ordo simul, monachorum examine pompa. Pleps, vulgus, pauper. mixtus vel sexus uterque Cum crucibus rutilis, claris. cum ture, lucernis : Nubila cuncta tonant sursum, simul arva tremescunt. Quisque alium certat rapido precurrere calle,

•i';i' Cornua qui feretri tangat, qui fimbria pepli,

Qui subigat scapulis pondus, qui magna talenta Ferre queat. Demuni suscepto pignore tanto Pictavem praesul laetus perrexit ad urbem. Huc etiam venit mulier, quae corpore toto

3«T Curvatis nervis spectabat cernua terram

Nec poterat sursum annoso hinguore coacta Cervicem flexam. proprium vel toUere vultum. 'Et mihi, qui multis, martyr, concede salutem. Largiris virtute dei' dixit. Resoluta

3"" Corporeis poenis clarum reminiscitur orbem Mox solis, domino laudes gratesque rependit. Gressibus inde petunt laetis sanctam Radegundem, Quae meritis fulget sacris super aethera nota. Hic iacuit iuvenis diro torquente dolore

375 Ignavus, gelidus, totis membrisque solutis :

Martyris et meritis surrexit hic quoque sanus, Protinus agminibus sospes comes additur illis Prosperiore via populis. lam tecta subibant Doctiloqui vatis — quondam qui scismate saevo

380 Ililarius propriis fuerat depulsus ab oris,

Falsa pio doctor verbo dum dogmata danmat. Arrius infelix quae sparsit partibus orbis. Lis fuerat talis quoniam haec orta duobus, Hilarius talem doctrinam pandit ab ore:

38.) 'Terna manet persona, deo substantia simplex', Arrius ad ternas ternam coniunxit usiam — , Hic binos bino medieans hinguore repulso: Vir gelido iacuit stratis sub corpore segnis, Luminibus fraudata diu sub nocte puella.

39U Ipsa puella sacram posthaec permansit ad aram,

352 propriasse G corr. F 378 *subibat G 382 que G 387 repulso H G .389 uocte G

3f)0 *i)er haec G

354 cfr. Aen. VIII, 462. 35G c/r. II, 1,38. 3(30 Alclheliii. laiul. virg. 171)2 Hmbria pepli.

365 Sedul. III, 200 incurva caducis | vultibus et solaui despectans cernua terrnm. 366 Arutor. If, 173

Annoso languore. 370 sq. Sedul. III, 204 Cernit et ardcntem solis reniiniscitur orbem. 371 cfr. I, iV.K

373 cfr. Aldh. l. c. 712. 378 cfr. II, 246. .379 sq. Fust. I, 489 qui quondam pulsus ab oris. 380 sqq. cfr. p. 2; Scdiil. I, 300 et FoH. (personat.) If, 15, 12 Arrius infelix, cfr. Aldh. hiad. rinj.dll sq.; Acn. X//, 708 partibus orbis. 3iib Arat. 7,157 Hunc nuiuiinin deus unus habet, substantia simplex | per-

sonis distincta tribus, cfr. ibid. I, 917 sqq. If, 901 sq. ct Aldh. hiud. rirg. 38.

LIBER SECUNDUS. 35

Offitiis intenta piis, dum vita manebat,

Martyris et tumulum magno celebravit honore.

Martyr amat placidam mcmbris captare quietem

Et statione frui, dudum quo rexerat agmen. 395 — lam tandem. praesul, (nec linquas vota mererij

Perge celer populi magno comitante triumpho,

Cornibus ipse humeros supplex subnecte feretri .

Exspectant patrem monaclii remeare priorem.

Scdibus et placidis spectat Maxentius ahnus ■i"" Ac sccum refovcrc cupit iain membra beata. —

Pontificis scapulis martyr subvectus abibat.

Dum spatiis largis nunierosum occurrit ovile,

Quis ahinenta prius sacrato dogmate praebet,

Suscepitque patrcm monachorum laeta plialanges. 4t'-' His igitur popuhs hintis admixta meabat

Femina. semineccm tristis sup pectore natum

(Huic fiatus modicus tantum sub gutture mansit)

Gesserat, a hicrimis oculos perfusa tenebat.

Yociferans genitrix supplcx chimore peralto: Ji" -Redde mihi natum sohim, quia gesto cadaver:

Ccrne infelicem matrem nec iam modo matrem:

Mors et ego inter nos pugnis confligimus', inquid.

•Haec tenebris furibunda meum vult condere natum:

Tu clemens conccde iterum resipiscere. martyr, ^i' Aut pariter coram capiat nos terra dehiscens.

Bassia nec potero dilecti Hnquere nati'.

Ecce repente puer gracili cum voce respondit :

'Dic, ubi sis, mater; mater, me suscipe natum\

'Adsum', mater ait, 'fili carissime'. Matri 4-'" Gaudia magna tulit geniti pro munere tanto:

Laetificata redit genitrix cum pignore sano.

Luscus adit quidam fcretrum cum coniuge caeca:

Yir gestans oculum solum sub fronte serena,

Coniunx ambobus caruit, quam fune maritus ■*-'•> Ingratus toties tardo sub calle regebat;

Creduhi corde tamen mulier, quod reddere possit

Amissum lumen martyr, sed vir dubitavit.

Yir dubius caruit posthaec sed lumine solo,

Ambobus mulier meritis donata recessit: ■«:'" Sic infidus abit caecus cernensque fidelis.

Nec sileam, quae sint miracuhi facta boati

Maxenti septis. Monachorum haec agmina promta

Obvius ire parant patri dum, namque puella

<V.)') ♦morari G cfr. II, 351 415 parit G corr. P 421 laetifica G corr. P^ 423 *serenum G

4:i\ ijue G

:m Fnri. C VII, i», 1 Officiis intento piis; e. (/. Aen. VI, 008 duni vita m.anobat. 393 cfr.Aen.

I, ()!U. 410 Scdiil. III, 303 Roddo milii. 411 Sedul. II, 125 infolix mator noc iani modo mator.

412 cfr. II, 330. 415 Ae». X, ()75 aut . . iuia delii.scat | torra luilii. 423 cfr. I, 417. 433 Aen.

X, 770 ()ljviu.s iro parat.

5*

36 VITA BEATI LEUDEGARII MARTYBIS.

Offitio cessante iacens tardata quotannis

■i^-' Membrorum, nomen sancti rumore frequenti

Expressum ut primum patulis simul auribus liausit, Protinus una manus proprio redeunte vigore. Pos ternos soles corpus vcniente beato lam totum meruit solita gaudere salute.

440 Gaudia magna tuis, martyr spectate, reportas: Te veniente salus penetrans optata per omnes Percurrit, nulhis poterat consistere languor. Ut primum tetigit veniens saccr atria sacra, Capta oculis mulier splendenti reddita luci est;

44r. Et puer infestus, quem vexat daemonis ardor, Femina hic etiam simili iactata furore, Evomuere virus foedum cum sanguinis unda: Annos per plures superat victura iuventa.

Cuncta quis expediet calanio? sed singula carptim

4'tJ Nunc placet, ut tangam descripta ex ordine signa, Quae gessit virtute dei iam redditus astris. Unius horae spatium stat corpus in altum; Percussor mediis tlammis iniectus anhelat; Cernitur in medio noctis lanterna refulgens;

i->'< Custodis raptor rapuit res arte maligna:

Fur mortem dominusque luit, sed reddita res est ; Morte obiit, pedibus, sacva, qui perculit urnam: Auctorem gladius vita spohavit et armis; Oppressit Htemque latentcr epistola sumpta:

4«o Morbida septennis lumen Hnguamque recepit; Spiritus infestus mulieris membra reUquid: Morte caret coniunx falsa pro morte mariti; CLaudus abit plantis multis lassatus ab annis: Femina curvatis digitis sanata rcvixit;

i^''> Ecce liquor duplis itcrum remeaverat undis: Martyris adventu turbata procclhi quievit; Et nato lumen meruit paupercula mater: Cernua iam mulier soHs reminiscitur orbem, Solvitur et iuvenis diro torqucnto doloro:

470 Curantur bini gehdo sub corporc: pauper, Luminibus fraudata diu sub iioctc pueHa; Seminecem meruit puerum iam vivere mater: Sic infidus abit caccus cernensque fidelis: Corpore sic toto gaudct sohdata puella:

4J.T Capta oculis muher splendenti rcddita luci:

437 iiigorc 1 rigore fr Ar)2 ore 0 corr. F cetern vdrtix. 4G() scptenis G

43G cfr. Aen. IV, 3.^)9. 4.^)1 cfr. II, 4. 4r)2 cfr. I, 1\)\ .sv/7. 453 cfr. I, 722. 454 cjr.

II, 15. 455 cfr. II, 29 m- 457 cfr. II, 87 sqq. 458 cfr. 11, 119. 4.59 cfr. II, 171 sqq.

460 cfr. II, 222—232. 461 cfr. II, 244. 402 cfr. II, 251 sqq. 463 cfr. II, 288. 464 cfr.

II. 294 sqq. 465 cfr. II, 313. 460 cfr. II, 322 sqq. 467 cfr. II, 344 sqq. 408 cfr. II, 370.

409 cfr. II, 374 sqq. 470 sq. cfr. II, 387 sqq. 472 cfr. II, 400 sqq. 473 = II, 430. 474 cfr.

11, 433 sqq. 475 cfr. II, 444.

LIBER SECUNDUS. 37

Est puer ereptus, quem vexat demonis ardor;

Femina hic etiam simila iactata furore,

Gurgite de pelagi guttatim carpsimus ista.

Preterita ingenio gracili sed plurima restant. ■iso Scrutari poterit miracula cuncta relatu

Quis, quamvis docili sensatus polleat arte,

Quae domini famulus rutila virtute peregit?:

Ad tumulum laeti calamum vertamus amoenum.

Sedibus ipsa suis tandem sunt ossa relata *»■• Ecclesiaeque sinu pulchro tumulata sepulchro:

Ymnidicoque choro resonant hinc inde frequentes

Clericus et monachus. pariter iuvenisque senexque.

Obsequiis devotus adest maiorque minorque,

Donec cuncta dei famulo sunt rite peracta. 49u Pollet accclesiae facies variante figura,

Parietibus distincta suis a fronte quaternis,

Planius in longum muris producta gemellis

Posthaec arte manet populo fabricata decora:

Subter cripta sinu sacratam continet aram : ^sr. Postibus e summis gradibus spatiatur ad illam.

Inde iterum scalis ad summas scanditur aedes:

Illic ara nitet fulvo constructa metallo,

Continet haec gremio sacro veneranda talenta:

Permeat inter has aras solidum pavimentum : s"o Hic requiem iuxta phicidis ^faxentius ahnus

Aedibus accepit servatque palatia sacra :

Pervius has una coniungens porticus auhis,

Quo monachi sacris recinunt concentibus vmnum. Hoc tibi, magne pater, devotus defero munus: ior. Haec duo namquc tuus famulus tibi porrigit aera.

Magna qucunt alii thcsauris ferre talenta

Inque tuas aurum. gcmmas transfundere gazas.

Argenti pondus, pollent qui divito censu.

Quamvis frigidiora tegat praccordia sanguis. •'.lu Te tamen ardenti studio vult mens mea semper

Teque libens veneror. supplex tua numina posco

Meque tui iuris famuhim, domine, esse fatebor:

Auxiliis solitis, martyr, me protege semper.

EXPLICIT LIBEK SECUNDUS.

485 que G 480 quae G 49.^ illa H G 497 metalla G 502 coniunges G corr. P

476 cfr. II, 445. 477 = II, 44G. 487 cfr. I, m. 488 cfr. I, 316. 489 cfr. II, 174.

490 .S55. cfr.p- 3. 49.') Aen. IV, 62 spatiatur ad aras. .503 cfr. I, 189. 504 Aratm:p)-ol. II, 27

Hoc tibi, magne pater, cuin clefero munus amoris. 505 cfr. Liic. 21, 2. 508 Aen. I, 359 argenti pondus. 509 cfr. Aen. X, 452.

PASCHASII RADBERTI

CARMINA.

Siadhcrtns^ matre a parlu decedentc'^ lucem adspexit: amhifjendum est quo anno^ et nhi Joci*. In grcmio sanctimonialium B. Mariae Sucisioncnsis cocnohi cdncatus et tonsus^ inter Corhciac Amhiancnsis monaclws adscitur quantnm suspicari licct Adcdhardo

1) Duplicem cnm ^oteo tiim hic stndebum exercerc fnoxtjy et temerariae in quaerendo fiduciue et superracuae in exponendo redurguenfJoce loqnacitatifi. At canona. iurat adfonere qnem conj)uturunt de Rudberti rita qnnsi Apollodoreum: nutus intr« unnos r.sv5 et 7i).5, monuchus fit longe din in saeculo ex- snlatus ante si2, abbus est uh 844: ud. sr,l nxqne, moritnr S65. "i) C/'r. JEnffcImod. III, 69 sqq.

3) Canonis rutio (adn. 1) in eo rf<t positu qnod unle unnnni Sl-J longe diu in saeculo exsulatus Corbeiae inottacJius fit et ohit 865. Ante unnnm si2 qnod fil monucltns, jwtest esse neque tamen idcirco, quia ut diunt AdaViardo suadente tiuc adducitnr. Num ncqne liudbcrtus ipse ut ponunt hoc udfirmurit et Guuldo s. XI. Corbeiensis monacJius, cuius ex iestiiiwnio adfirmat Mabilio (e. f/. A.SS. saec. IV, 2, 123), cum dkeret V. Anslc. prol. (ih. p. 11',) r. 20: hic tibi Paschcisium genuit (sc. AdalJiurdus) , eoriim aecipiehat sententiam qiii censebant eum cnm AdulJiardo ex Italia renisse (cfr. anonym. Cm'b. s. XI. sire XII. ibid. p. .569, c. 5). (),ui error nescio un ortus sit cnm hfferetnr alicubi Radbertum natione Romanum i. e. Romanemem fuisse. Catalofjus rero monuchorum Corbeiensium mipeirime in libro confraternitat, Aufjiensis. p. 289 editus, in quo Ratberti nomen bis kf/imns 451, 7 et 15, nequuquum ut Pipe)' exsequittir conposittis est ante 814, cum etium Wulae nomen obferut: immo ut miJd quidem ridettir, si tamen in t(di fmiasse contuminato qnoque teste ex silentio Jicet coniecturam fucere, quoniam Hildemani desideramus memoriam (dc qiio scite Mah. saec. JV, 1, 597), post S21. Contra AmJcerns qitod Jeffitur 454, 13 (cfr. 452, 20, sed Jiic potest aJius esse) non inirnm, cnm Rimliertns unt fuhns de eo uiit puriim recte iudicattis V. AnsJi. ed. Waitz, p. 26, c. 6; nam cfr. eundem iJ>id. 27, 7 (uhi Anslc. u Wula nominutur monacJms Cm'beiae retei^is) et Simson. I, 264, 1 et II, 272, cui iam cur deesset in catal. Corl>. ap. laffe. 67 scrupulus Jutesit, cum Waitzius J, c. et Dehio (cfr. ibid.), qiii Gislemarum qiioque et Witmarum Novae CorJjciae piitat monacJios, errore teneuntur. Quod si recte sifjnificari, concludendum esf Warinnm, cum in Piperi calulofjo non conmemoretur, Jnxri post- qiiam in reteris CorJ>eiae monasterium c.s/ susceptus norae factum aJ>J>(dem, quicum cfr. transl. S. Viti ed. laffe. p. 12. Num Odonem et Ratramnnm , qnoriim ilem nuJIa fit meidio, in cataloffo ante 826 cmiposito nenio requiret; de IIarJ>crto et, Autberto, qni et ipsi non enitmerantnr, niliiJ certum habemus ut nobis i;el possint deesse rel adpurere. — Neque, nt ad cunona redeumiis, lonffe diu in sacculo exsulatus fit monachus, qiiem ad modum scribunt Mabilionem secuti saec. TV, 2, 123, sed monacJms factus et (iMkis quoque longe diu in saeculo exsulatur. Rerolrutnr enim lociis ille ex (pio RadJ>crtnm Jiuec rerbu fueientem finfjunt (est in psuJm. XLIV lih. III p, 1282 ed. Sirm.) et conferatur eum Matili. conim. V p. 385, ilnd. IX p. 779 et se(j., de curitat. ed. Mart. p. 543, in psu,Im. lib. I p. 1225. Nec denicptc ohiit 865, cfr. p. .39 udn. 8.

4) Prol)ul>ilitcr Mabilio saee, IV, 2 p. 122 'nutus es/ Rudbertus in. puffo Snessitniico unt forsun in ipsu urhe'. 0) Jii ps(dm. I. c. p. 1282, cfr. Enfjelmod. IIJ, 58.

PROOEMIUM. 39

(ihhafv ^. Hinc aniio 822 in Gcrnianiam digrcsfius cius lcgatiunis x>ai'ti<:eps ^, ciiius opcra novam in Saxonia Corhciam constriixit Ludowicus impcrator. Postca quam jwr lontjum tcmpus in rc puhlica est vcrsatus ^, pracfait pristinae Corhciac ah Adalhardo illo qtuirtus idihas^. Tamcn muniis cum dccem., uhi plurimum, annos sustinuisscf, antc aunum 853^ ahdicavit, ut totum se referret ad studia tJicoIo(jiue'' ct phiJosophiac, quae inter varios rerum saecularium anfractus abieceraf. Quo in otio quanfum tempus fato ci ohtujcrit prorsus nescimus: at conicere mihi ex rc vidcor in pcstilcnfiam saltctn anni 856 incidisse senectutem **. Ohiit a. d. VI. Kal. Mai ^.

1) Cuniciunt Adalhurdu 781 re<jimen mun(l<iiiiiii csisc, cfr. Enck. de S.Ackdluirdo diss. Monustcr. 1873 p. !K 2) Cfr. V. Walue I, 14 ed. Muh. 476 et Simson. II, 26<; s(j(j. :]) Cfr. V. W. II jxissiin et Eu<lcnherg.

die citu Widue Gottin{/. diss. 1877 p. 6 sq<j. . Budhcrtns se ipse ih. II, 15 ini-emotum Wahie comitem <id- j)eUat. 4) Cfr. nominu pustumm priscue Curbeiue up. Gnerurd. pulypt. de Vubh. Irminon Puris. 1844 II, 339. .")) 'Temjms initi a PuscJuisio re</iminis unntun 844 si<f>uit CJironicun Corheiense munii scriptam'; '(Odu) inafjistro sito (PuscJtusio) saccessit umw 851'. H<u'c Muhiliu (suec. IV, 2 125 et 127); sed cx qnomim CJironico Corheiensi? An ex cut<do<ju (jiiem cul Ad(dJuirdi ritum udJiihcns suec. IV, 1, 307 (cfr. 455) sic <lescrij)serat: 'exstat in retusto cudice mcmhrunuccu ccd<doyus uhbuttim ciiis luci (Corheiue reteris), <leftniens in RcUoIdo Ahhute, ctii <dii ubhutes secicndu mann <ulditi lecjiintur'? At in Jooc cuUducju u Giterurd. I. c. difolgutu — num cfr. Gnerurd.: 'numitut <jtiae seqtiicntur (sc. iiule <i Eutuldo) non muntt eadcm neqtie ciiisdem anticjuitatis scripta sitnt' — unni non udditntHr. Neqiie ulier 'cetustus Ahhattvm Corbeicnsium cutnloffus' (suec. IV, 1, 133) quidtjnam ridctitr nisi mudu udlati continuatio. Et distimjuit MuhUiu inter cutcducfum et cJvronicon manuscriptum ; cJironica cmtem duo «dihat — 'recentins' enim 'cJironicon ms.' (1,307) iion norum piito testem — ct Antonii de Candinciirte (sccec. IV, 2, 122; 133) et lacobi Baronis (1, 454 sq.) s. XVI. serip)toi'um. Ex Jvis dtiobus <dter tiiei' moneros si meditcdus tulscrijmt , sic inirerut, ut hinus (tnnos udderet ultimie u se inr€)tt<ie Isuac ubbutis conmcmoruiiuni, SHhiruJieret 0<lunis ubb<dis pri)nue. Nus niJiil Jiubenuis pi'u euniyetiu pruetercjnu))i qtiod de Iscuic liadherti decessore nt ubbcde mentiu incidit m qiuxlum Kuroli Ccdri diplotnide 842 (cuius fides ei^t upiul nttH))i Mah. A)inal. II, 632), Rculheiins ubbus iyiterftiit concilio Purisi)io 847 (Blunsi XIV, 847 cfr. Fulconon i)i Gcdl. CJirist. X instruDi. 286 D) ct 84!) Carisiaco (Hinc))uir. de pruecic^il. 2, p. 21 ed. Sirm.), Odo Rudberti sucessor ahbus suhso-ipsit 853 Suessionensi (Munsi I. c. U82). De ahdiccUionis cuusis recte opinor Mab. saec. IV, 2, 127 et Armcd. III, 13 sij. G) Ne ))e)-eut utilis ttt mUii ridetitr Jibelii notitia, mem,wo E. Surde))ian)i. der theoJog.

LehrcfeJudt d. ScJir. d. P.li Murpnrcf. 1877 lucus ul ipse ait coUecfisse, quibtis qtuie de sn))i))iis rehus eocjitusset Rudberitis <uI}Mreret. 7) In psidi)i. 44 p. 1225 ed. Sirtn. 8) J\'(7 si quueris ex canone ce)iius

qtuiin 865 ))uyiiuii)n esse R<idbe)inm. Qitetn erurcni peperit Mub. Oiuruluin i)i, A.SS. suec. IV, 2, 126, uhi if>si non decessisse unte 860 ridetur) i)i u)i)ud. III, 118 s<j., ubi ucl 865 '(ohitus) rix unte Judic unnic))i con- iitujox potuU, ut ex cis (jnue de eu sHj^eritis diximtis facile inteUicfUur'. DixercU utUon superius (p. 61) loco nistis co))U)ie)ituri in la-on. tJirems scripti IV, 1506 cd. Si}-))t. R<ulbertti)n Pui-isios itcrton u Nuii- DUDDiis occiqxitos i. c. unman 857 sicf)iificusse et (p. 66) librtDn XI qiiu into-preiutiir Mutthuei et<,uncjeliu)n umio 858 sa-ipsisse, j>ostea qHOtjue re.^ipondisse Friulegardo. Secl Jiaec o))miu, nisi cjiiod re vera epistola ad Frtulc(fctrditm missa est com))ie)iiu)-io perfecto, runissi)ii€ su)U exco<jituiu. In tJiroiwu))!, e)ii)n conmcntario ciun dicat RudbertKs: Quis unquam quaeso crpderet quod latrones promi«cuae gentis unquam talia auderent vel qui« aestimare [)otuis.set quod tam gloriosuni regnum .... talium hominum humiliari vel foedari sordibus deberetV Kt iion dico hi quod censum {ilurinuuu asportare et praeda.s diriperc vel captivos transducere : verum (juis credere posset quod tam vilissimi nostros adire tines auderentV Fateor cnim. ut nv. (sic SiriHond.; ne o)n. Mab. cuut. III, 60 et Busileun. 1502) aestimem [ecjo, edd. a.estinio) non longe retro. quod nullus ex regibus terrae ista cogitarct neque uUus habitator nostri orbis audire potuisset, quod 1'arisium nostrum hostis intraret, qtiis iDKjuum tjaueso, responclcnuts, o-ederct, tuliu potaisse referri <ul (Duuun 857 ciDn uj)ertissii)ic <ul 845 pertino-eiU. Et ter<jirersutur proisus Mubilio saec. IV, 2, 128, iit seoiDidain i)ictirsiotiein u Noiimannis in Parisiorum ftnes fuctuiu interpretanduin esse sttideat eri)ice)-e, Scripti

40 PASCHASII 11AD13ERTI CARMINA.

Carmina^ Eadperti. SHpcfsunt nohis quattuur: cijloijiuu- cniin, /[uani suhditivam niuncrant ^, infra ci adiudicaho. Ncquc quo quodquc anno ortum sit ad di(jcrcnduni est difficile.

Ac scriptum quidem dc sauyuinc ct corporc domini Wala cxulc * /. e. intra 831 ct 833 annum se dedisse ad Warimun Novae Corhciac ahhatcm dilucide indicat diun pracfatur; dilncidc quoquc ihidem ctun dicit prologo mctrico (carm. III):

Regis adire sacrae qui vis soUemnia mensae, . . Bachia nostra velim, puero quae misimus olim, Et niveos casto condas in pectore flores, . . Unde puer possit saltim restinguere sitim . . Libertas etenim Fidei numquam abnegat ulli Eximios vitae tructus . . . ,

hoc dicit: prius cius lihri doctrina inhutus sis oportct quem antc tihi inisimus quam ad hoc opus cucharisticum acccdas; Fidcs praelucchit, qua ittu- ad Christum. Manscrunt nohis nivci flores: hahcmus praemissum lihrum. Quin ip)sum Uadhertum audiamus Camcnam invocantcm :

Dic, nivei flores quo vernant cespite fosso,

Bucolicosque relinque favos, sublimia carpe.

Verha sunt ex prologo, quem adfixit operi Warino ahhati dc fide spc ct caritatc inscripto. Dc fide^ igitur disseruerat antc anmun 833 ct post 826, quo cum Adalhardus mortuus csset ahbas eligehatur Warinus. Sed Camena, cur dicit, rcVmquat favos Bucolicos? An qiiasi pastorali muneri soli faveat? Hercle negasset: faverat ipsc interdiun Radhcrtus.

iffUiw siuit in threms commentarii non multo jiost 845 — nam contimio smvt tenore scripti et simul editi — neque quidquam obstat, qnominus Radbeiio etiam tnm abbate scriptos esse censeumus : nempe quod in operis priumxlio monachorum se oniniiim peripsema ut solebat adpellat, neque ahhatem. se esse necessarium erut docere Odihnannum sodalem et apte potest conferri liher de corpore Christi, quem, dum praeest Corheiae idihas, scimus eum obtulisse Karolo Calvo eadem usum insa'iptione. In Matth. tamen commentario, quein constat inde a quinto lihro, non a nono quod ait MahUio, editum esse postquam regimen ahdicacit et expli- cuit threnos (Matth. X p. [t:u adlqjat ad tlircn. II, i:i04), XI, 981 Et tanien . . nondum e.st finis . Licet insurgant barbari in nos et nemo est ([ui auxilium ferat, quia civiles invicem magis saeviunt insidiae et strages .... Quibus omnibus fames ac lues praecesserunt et omnis pestilentia reruni, cum ali- quanto spatio ^mt 843 et 845 interiecto sint scripta , non mtde mihi ridem- ea rettulisse ad anni 856 jjesti- lentiam validam, ijua niagna i^ars hominum absumitur (annal Beiiin. ad h. u.J. S)) Cfr. Guerard.

/. c. j>. .537 et 33if.

1) Trithemio suhlestissiimc fulei auctore (ed. Fahr. p. 76j 'metro sdipsit non pauca'. '2) Sic scriham et edam ex codice P, de quo p. 44. Quo vioix cuin iam antiquitus exaratum sit (cfr. Schucluirdt. I, 124), tum quod medi aerl yrammaticis ab 'egle' sive 'ege i. e. eapra' vox videhatur orifjinem ducere (cfr. Tlieodul. ed. Beck. Samjerhus. 1836 p. 8 Thurot. in notices et extraits XXII, 110 et 42<J Maium auct. chiss. VIII, IVl et 193), volgarem fuisse scripturam patet, cfr. e. (j. Vossian. Ausoni s. IX Schenkl. ji. 9 ct Porphyrionis Monac. s. X ap. Meyer. p. 199. 3) Praeter Polycarpum Leyser. hist. poet. med. aevip. 242 et Wernsdurf. poet. lat. min. II, p. XII. 4) Primus perspexit Mabilio saec. IV, l, 453 nq. 5) De fide dico, nam

sensiin coaluit opus quod inscrihere solemus dc ftdc sjjc ct caritate, ut ceiie de caritafc non p'iy/s ediderit quam uhbas esse desiit; recte hac in re hist. lit. d. l. Fr. V, :306 sq. Quod adnotant ud 843 aniudes Cwheiae (Leibn. script. Brunsvic. II, 296): Preratbertus lcctor eximium libruni scripsit de fide spe et caritate, hoc solum sufficit ad courguendum PaulUni perfklium. Nam lululterutum est inscriptionis instar Novae Corbeiae codicis dc f. sp. et c. (cfr. p.44), ubl po><t prologum (c. 11) : Prcradbertus Warino salutem.

PROOEMIUM. 41

Seqmtar iii codicibus vitain Adalltardi utriusquc Curhciac ahbatis ah co priitiis anni 8^0 iiicnsibus narratam ^ eijloija quacdam, ufroque opere ita iiitcr se concxo ct iuditcrcto, iit si vitam discideris egloyam non possis intcllcijcrc, vita illa prosopopocaruin'^ plcna ct ardoris cfficacis quae epithalamiuiii potius posteris visa sit quam ep)itaphium , modo eglojain legeris post eam, idonee finiatur duin etiam metro pocticum ad stilum acccdente e fictis pcrsonarum perorationibus truhitur adfcctus'\ At Piadperti ingcnium non acquat, imino ut quidam ait eo indiyna est egloga. Quonam inodo, amaho, mortui hominis ingenium quantum litteris pracstiterit perspiciemus';' Ex scriptis eius opinor et poeticum ingenium ni fallor ex poematihus. Ergo conparanda Radherti cum solufa oratione scripta tum versus.

Ainahat fictis nominibus ludere^: ut Warinum adpellabat Placidiuin, Severum Odil- mannuin, Adalharduin Antoniuin , jirsenitim WaJain, ipsc malebat Paschasius audirc. Personac quoquc iii egloyam Fillis ct Galathca introducuntur senis cuiusdam — nomcn reticetur — qucrelis ultcrnis inortein flentcs. Hanc essc Corbciam Novam, Vcterem illam adumbratur tanlum; senex, ut hoc in transcursu memorem, qui sit nisi lecta prius vita nemo videhit.

Porro praetcr confornmtiones et apostrophus quibus viget vita Adalhardi veri

1) Scrijdu esse dicitiir intru uunuiii 826 et 836 i. e. post AdulJturdi et unte Wulue ohitus. Putest tuiiien udcurutias defmiri, cuiii severe interpretumur V. A. 86 p. 339 ed. Mub. et ucriter distiwjaimus inter verhu ud Corheias mutreiii i. e. Veterem et virginem i. e. Novum prolutu. Quod ni fucimus, totam perit Pnscltusiuni orutionis lameii; mecum si interpretutus a'is, iam clurtim fiet verhu chartue esse dedita dam Wula lulfectut Novae Corheiiui uhhatiolum (removeus enim Siinsonis diihia II, 274, 2 de verhis translut. S. Viti ed. luf. p. 12), immo tuin cluram ut ne lim (piidem contra rutionem videutar esse, qaod dico V. A. 32, 321 qui ei succes«it postea luonachoruni \nitev exiniius et 35, 322 queni postea poat decessum fratris vice Chri.sti gaudens sibi exsultat patreni habere interpolutu esse, intcrjjolutu uh ij)so liudherto Wulu electo Vetei'is Corheiue uhhute. Neqae udloquendue tuntain hene discerid dehent neque detectum vitium est soluin, sed caute qaoque quis ille, quis hic Rudherto sit p. 339 sq. discejites; iuin menduin e. (j. demes in verhis: Iste namque est carissima mater fratrum aniator et populi Jsrael. Hic {leg. ille) qui luultuni orat pro suis caritate perpetuus. Hic qui (del. hic qui neve inierpunfjus (fruviter) iugis ut credo intercessor erit pro civibus. Ille uhicunque est Adullmrdus, hic ei iste Wulu; Wida est losne, Moyses Adallmrdas. Quod ita a nohis deiiuynstratum est, siinplicissime dedurut car e(jlo(juin Novu Corheiu et exordiutar et finiut et jn-ue mutre Ctn-heiu niinio jmene Jionore adficiatur. Neiniie liiuWato 'uhhus mortuus est, vivut abhas'; W(d(( autem imieferehut Corheium Saxonicum. Ahhutis electio in Jioc monustcrio iwn duhito quin successerit Gallicue Corheiue electioni, sed iniror quod Wurinus, qui, id (jaod lu/fe (ul ccdcuJos revoctvrcd, u. d. VI. K(d. Mai. renuntiutus est, nondum inemorutur in Ludowici et LotJiuri dijjlomute dato a. d. XII. Kal. lal. SicJcel. uet. L. 242. Vitae ijitur et eylogae conjjonendis reliiujuuntur vix (juuttuor inenses. Eglogam cdifjaunto jiost Adidlmrdi iiujrtein sa-ijituin esse adfirinare, (juijijie cjiiu celehndi sint Ccyrbeiae Novae sjilemlidi jn-ogressus, jmiderinittentis est ea cjuue Siinson. II, 270 sq. colJegit. Ante AdaUiardi vitam Rudhertns potest scrijjsisse in MattJmeum cominentarios I — IV, qiios e prologis imtet et ex codicihus cjuihas secrrsim traduntur (c/r. Delisle, hibl. d. l'ec. d. cJt. I. toin. V. ser. j). 504) j)rius emissos esse quuin V—XII: certe in libi-o de /ide c. IX udtegat ad cominentar. II. 2) Cfr. adn. 1 et 5, 309; 35, 322; 83, 338. Ne milii ohiciant, cjuod

ij)se Radhertus V. A. 4, 309 Neque, u,it, niore quorundam censeo pueros hinc inde super tunuikun con- stituere, qui tuas fingendo laudes debeant decantare : mim Corheiaruin jicrsonue (dtiore in loco Rculherto jmitae jmeris et iain in vitam indmlue sunt. 3) Ut Agias qimjae llutluiinodae vitae continuo suhiangi

volait di(doguin, cjiio etegis se et Gundersheiinenses scnvres jilungcntes illuin /lngehut SS. IV, 176. 4) De ccmsilio viiae Wcdue jiseudonynui oinisi.

POKTAE I.ATIM AEVI CAROLINI 111. 6

42 PASCHASII RADBERTI CAllMINA.

dialoyi excmplum dcdit lladhcrtus Waluc vita Ciccroncm sccutus^: a VcrgUio^ mutuatus in simili re poeta effmxit cAfloijam.

Addo quod Eadbertus priorum scriptorum locos tthicumjuc cosdem adhihcndo proterere solct ct decantare^. Veluti (juasi adsignahat sihi JBedae versum quendam cx carmine de die iudici^ depromptum (13):

Nunc, rogo, nunc venae fontes aperite calentes, qui formatus est ad leremiae IX, 1 et interprctandus dc lacrimis. Nam inveni has midtimodas variationes: dc flde prol. (III, 6):

Excipiam vitae fontes aperire calentes, in lerem. thrcn. III prol. p. 1407 Sirm. ad quosdam decrevi calentes prophetae fontes . . manum mittere {ih. eiulantium attigi venas) , V. W(alac) I, 2, p. 460 Mah. plena clari recordatio vultus calentes lacrimarum aperiet fontes, ibid. I, 9, 468 ex quo velim fontem aperias nobis calentem. Quihus in aequo poncs eglogae v. 8:

Qui nobis studuit venas aperire calentes^. Deinde paaea iUa verha praefandi yratia cglogac x>raepmita satis sapiunt Uadherti umpnllantem et contortum et saepc mysticmn sermonem. Ad id quod est unam sibi vice Christi ecclesiam in coniugium enutrisse conferas pracf. dc spe cd. Mart. p. 520 mente

1) Non Suljnci Seoeri sed Oiceronis dialofjos iiiuturi ridetnr; cfr. in Matth. V. p-uef. 391 S.: Quoniam, sicut quiclani ait, — ducantur — Cuto inai. 8, 2(i. Praeterea haec ■nt ex Cicerone sumpta conyessi, serius tamen diim Bculbertam /c(fo hiic animiim adtendens ut certe pluru j^ossint conyeri: V. W. I, 459 somnium Scipiunis udiit; V. A. 20, :iJ5 = in Matth. I, (i ■= V. W. init ex Cic. de inr. 11, I, 1; in psuhn. 44 p. J226 = Mutth. XI, 973 ex Cic. de off. III, 1, 1, ubi paene dolose se ipse SHhstitnit pro anctcn-e. V. tainen W. 8, 467 non ex Laelio 25, 91, sed ex ipso Terentio, qaem legebut, petitu nec Mutth. III, 194 ex somn. Scip., sed ex Fulijent. Mytli. I Stav. p. 598, ifnde etium (p, 597) et ex eius Verg. coiit. p. 743 de Vergili commentario ibid. 2) Cfr. Ehevt G. d. L. d. M.A. II, 294. Fniiu Foiinnatiuna primns detexit IJuemmler. N. A. IV, 303 sq. In Adalhurdi qnoque rifu 5, 30U Fi^rtnnutas nominatnr, qiu locus est app. Leon. XXI, 3 sqq. uno Cwheiensi cod. serruti. :i) Cfr. pruetereu qnomodo Muchub. II, 15, 14 i'n V. A. 86, 339 ct V. W.

I, 2 460 ((pios locos perle(jus totos, si Hudherti relis scire quam exigaa sit ars) et ud AduIJiardum et ad Walam Mlhihuerit desaibendos. Ftium Horuti rerhis sut. II, 7 85 tbrtis et in «e ipso totus, teres atque rotundus ntriimque depiiigere studehut V. A. 15, 314 et V. W. I, 9, 468. Unde famu oiia Novue Corheiue s. IX. Ilorafi fiiisse codicem (c/r. Grimm. lat. Ged. d. X. ■u. XI. Ih. p. 317 udn. 2), qua laude ne Vetns qnidein Corheia dignu ciim rersum Iianserit Hudhertus ex Augusti/no de quantit. animue c. 27. 4) Suh i^jsius Hculherti nomine editum est a Mamerum Colon. 1550, ttnde erroixm piv-

pagunies repetiverunt liirinns 'ad B. Paschasii Katberti curmen gemiiium (cdterum est c. III) . . notae' Lips. 1552, lo. a Fnchte 'liber de sacramento etc' Helinuestud. 1616. Tamcn Bedue recte tribuitur cum in bonue notue codicihus, tnm, ut dociiit me Duemmler., in Simeonis Danelmensis histwiu Anglica, uhi versihus uliquot sub finem udditis Accae episcojw perhihetur ohlatum fuisse. Necpie us(juuiit (ne in Coloniensi quidem Mamerani) p^'ae se fert ■iwmen, ne retorquens dicam iiujenium Badberti, qni ud luic candidum et unimum porfrimjens poemu 'nnllo modo udspirure jKituit. Atque Bedue ne solus sim prueco, cjr. lessen. die Dar- stellung des Weltgerichts Berol. 1883 p. 5. b) Alterum huins rei exemj)Ium alius Bedue rersus jyi-aehet.

Dixerat Foii. IV, 26, 159 leliccs niniium et I, 2, 27; VIII, 3, 299; 309 o niiiiiuiu iolix Vergilium secutus Aen. IV, 657 et Ge. 2, 458; unde Bedue risnm est dicere r. 124 0 felix nimiuui; liedue subripuit Rudhertns V. W. I, 5, 463 infelix nimiuni ego et ibid. 26, 488 infelix nimiuin tenipus et 'in Mutth. VI p. 465 vere misera et infelix nimium ... anima. cgl. vero 56: 0 felix nimium. (^>uue exemplu eo mugis pro- handa ■mihi videntur piobare, (pio rarius Bedue curmen inveni usurpatum , ut ap. Aiigilbert. Ccntulens. III, 19 sqq. {tom. I, iHjii) sunt ex Bed. r. 14 S(jq., upnd Aiigilb. Corheiens. (Mah. unul. vet. 425) quae sunt, quae fuerant, fuerint vel quaeque futura ex Beda r. 67; fAIcuiniJ c. CXXIV (tom. I, 351), uhi v. 4 corrigas ex Bedu I. c. venas intrare calentcs pro fatentes, unte ipsum carmen de die iudici legitur in cod. neque Fngelmodo scias un c. III, 61 ohversetm Bcd. v. 1. Ceterum de Fidberto Carnotensi s. XL striptore cfr. Barth. udvcrs. 2077.

PROOEMIUM. 43

pacisceris fildei coniugio ct V. A{dalhardi) c. 79 p. 836 ed. Mah. quem ipse monachum nutrierat (re^pieJas formnni quoqiie contractam), dc corp. ad Warin. praef. ed. Mart, p. 378 vice Christi praesidente, T". A. 35, 322 vice Christi patrem habere (ahhatem); ad monasticam disciplinam, si tanti est, e. g. V. A. 9, 311, de corp. ad Warin. jJraef. 378, V. W. I, 9, 470 ihid. 1. 15, 476 1, 18, 481; miro libramine cxpressum est ex alio scriptorc; peroratur cfr. de corp. adKarol. (IV) 16; porro saepissimc est apud Radh. e. g. V. W. p. 471, 476, 479, 484; aliam consecrasse taxatum iri non ambigitur cfr. V. A. 9, 312 idcirco dixisse non ambigitur, ih. 51, 327 eius velle cunctos considerare manifestum non ambigitur, taxare est in V. A. 5, 308 47, 326 saepiiis, formam futuri passivi hahes e. g. V. A. 31, 420 cogitas te cxcusatum iri. V. W. I, 21, 482 consultum iri tibi plaudebas, ambigere e. g. V. W. pp. 456, 457.

lam ipsam videamus eglogam: ncscivit poeta cuiiis generis essct caespes, qui ^;ro Sa.Tonia v. 60 Saxonica cespis : nequc scivit Radbcrtus in W. Y. L 28, 488, cum ei exciderct pro Italia Auxonia {teg. Ausonia) cespis ^: quam cum adiectivi positivo coniuiigitnr in c.ql. 24, 90, 119, 151, 153, 168 "^, sed Radherf. quoqiie V. A. 21, 316 quam dignas vic- torias, 32,321 quam felix quadriga: interdum egl. 149 idcm cst atqxc mtevim: eodcm id modo a Radberto poni iam Mahilio senserat (saec. IV, 2 p. 134 , cui adstruas e. g. in Matth. I p. 6 Sirm. et ibid. VI pt. 466); in interrogationc licet indirecta indicativiis est eql. V. 20, quicum cfr. prol. de fide (c. II) v. 3; de pedestri illo velim cognoscas cgl. v. 133 (cfr. 36, 88) duhitarcs, nisi prol. dc eorp. ad. Warin. (III) v. 4 pracberet velim condas, id x>raetcrmittam innumeros reliquorum opcrum locos: velim perpendas, edicas. caveas, dicas, pandas, attendas, perpendas, V. W. pp. 457, 458, 460, 462, 464, 473, 492, p. 1270 ed. Sirm. etc. ; componcndo egl. v. 3 sensus subcst ornandi^ ncque minus prol. dc fid. (II) v. 6.

In egloga si tot ac tanta sunt quac Radherti prodant stilum, credideris contra cius ingenium eo peccari, quod graviorn occurrant metrica vitia quam qtuic in cetcris pocmatibus admiserit. Verum cnim vero pcrcurras quae notanda fuerint^: ne quod h consonans cst c. IV, 1 et 6 paritcr ac in c^l. reprehendam ut in illo tcmporc, manare ^ codem niorc ponderavit in c. III, 6 et 13 quo egl. 110 et 162; contra sitim" prima producta III, 8, idoneae'' piro diiambo choriamhum esse vohiit IV, 1; eon ci est aliova 111,13^. Quac famen in egloga graviora aut crebriora affatim pruehent offensionis, condonanda ea ccnseo et annis infcriori et vcl longius opus praccipitanti^ ct poesin nescio nn hoc carmine pcriclitabundo, ne dicam auspicato^^.

1) Quod cofh B' in c. IT, :i rectp iiuiscnJin. triulif , jxjfest esse carrednm. 2) Cfr. Atidrad. pass.

e. g. III, 14 quam sanis viveie menibris. H) Cfr. Fo^i. xpnr. p. .37!>, :30i et Audrad. ibid. IV, 78

Omniqnc ornatu cnnctos componere snadens. 4) Paucfi jwtiiisse innotescere cnm pleraqne oblitterarerivt et scrihae et cflitwes, libenter concedo nt minor /lat eornm cnlpci qni stndia naravernnt Radberto ceternm tam infriicinosa. 5) 'Mdimre' kffitnr e. fi. apnd Sednl., Arator., Enf/en. Tolet., AJcnin. (cfr. AreraJ. ad SednJ. I, 1.9)), rede tamen e. ff. apnd KiufdiimJ. c. II, 149. ()) Tnetnr Gezo et non interpoJatns P'. Intei-poJatores ne jnirasticJiidi qnidem qna c. II (et III) Kadbertus levita efficitnr jvircebant, nl pi-osodiarnm errores aboJerent. 7) 'Andenter' e coniectnra MabUin si scripsit pro 'idoneae', semndnm rationem est non recipere nt in ceteroquin peccanti, in codice Aniciensi si Jeffit, niJiiJo setdus rectisamJa foi-d intei'poJatio, Jicet Aniciensem Radberti auto- (jrapJion jyraebere cense)'et Mattdio: niinirnm ex eodein antoffrapJio Camenae nominarentnr ffdidae. Cfr.infra p. 4.j. 8) C. IV, 2 'SoiHiia' mensnra roJffaris, cfr. t(nn. I, .34S c. CTX, 6 (ubi menti recipiaspro sit, cfr. quo- qne Huemen-. acta acad. ViiuJob. 96, .'>19 adn.) Etiam roJffariier 'carita.s' c. TT, 9 qnod a %dQtg deiimbatnr e. g. Radb. de car. cap. 2: Charitas ergo Graecum est, f(no<l in Ijatino dilectio appellatur. U) Cfr. quae sujmi adnotari p. 41 adn. 1. 10) Propinetatum ei errornm ex egJoffa Ju)c dcJibaho: Jiepiamdri admissi 46, 133,

]57; qninqne pe/Jilms currit 103; Ji consonans est post arsim et tJu:sim 23, 126, 9, 23, 34; pi-odvcitnr arsi 69, 176; —e advcrbioi-um corrqita (nt ap. Fort. e. g. d Bedam); ahJativ. in —a cmreptu 13, 112 (cfr. snpra p. 4 udn.) ; saepe nulivarum syJJabarum quantitates taesit: viigitus, miigitus 5 sq., tegi 24, mifnibus 49, iiras 53,

6*

44 PASCHASIl RADBERTI CARMINA.

Redat poema qiiod quarto cxMhenms loco. IIoc Badberfus, dum ahhatiolam Corheknsem ohtinct, eins loci quod nohis est tcrfium, cncharisticam commcntaficncm a sc iferafam ct ad Karohim Calvum missam exorsus cst.

Eglocjam ad reccnsendam his ufi ficuit vitac Adafhardi codicihus: Parisino (P) 18296 olim Corf)eiensi saeculo X. a lihrario valde rudi scripto — egloga est fol. 6.3 — 67, transscripta ah Erncsto Duemmfcr. cfr. N. A. IV, S02 — , Amhianensi (A) ct ipso Corheiensi 461 s. XIV. ex., ex qtio f. 37' — 40' eglogam cum unica a Mahifimie saee. IV, 1 p. 840 sqcj. instituta cditionc^ contidit Ilofdcr Eggcr cfr. N. A. l. c, Bruxellensi (B) 7569 saec. XVII. ex. sive XVIII., quo jmtefcr cdias schcdas in Bolfandistarum usum confectas continetur Badherti vita Adafhardi exeerpfim et intcgrc egfoga ex 'passioncdi Bodeccnsis coenohii dioc.' cxscripta, quod'^ cum hodie deperditum vidcaiur — Padcrhornae enim in frihliotheca Theodoriana codicem non fatitare certior factus sum — , Bruxelfcnse exemplum. Ruefens hihliothccae iffius ^^^'ttffcctus officiose curavit cxcidiendum, cfr. Jrch. VIII, 520 ct A. SS. lan. tom. I p. 1086.

Quibus ex lihris hac via ad Bacfhcrfi archetypnm videm.ur adscendcrc:

B

I Bod.

I P

i AdaUiardi rita uua ciim Cfjlof/a.

Carmen II dcdimns ex Novae (Jorheiae c.odice ad annum uscjuc 1875 Monastcri in archiv. Corh. I, 254 acfscrvato, nunc reg. hifd. Barolinensis theof. Q. 212; sacctdi c.stXV. . Ex iinieo hoc lihro, cjuo aetateni tufcrunt quac Iladhcrtus de fidc spe carifate dispufavit primum emissa a Pezio in anccdot. fhesauro I, 2 anno 1721, dcindc codicc itcrum inspecto 1733 o, Martcnio in vet. scrip>t. ampl. colf. tom. IX, 447, novum carminis excmplum nohis praehuit K. Franche (B').

Iladherti lihri de sanguine et corporc domini ad Warinum missi duohus tesfilnis crisis cst nisa, cum Gezo cjuoquc, qui sacculo X. abbas fuit Dcrthonensis, in opere (juo et ipse transsuhslantiationem docuit metrico profogo (III) non amputato ^ 'paene infcgrimi exscripserit Radbertmn\ Atque Radherti quidcm codices, qui innotuerunt, enmnerare fongum cst: non interjwlatum novi tantimi Parisinum 2854 P' (of. Puteani 4356, uhi carmcnfof.l)

Amlyirmense 58 (sic Fort. c. X, 6, 2') V. M. J, .56), jlehUis 84, ])erfidia JO-J, fjlrmosa 103, sribrius 12G (sic Eugen. Tofet.), que)'efosns 67 et ceternm muftotiens. V. 0', 'stimplo' nescio an rectc Mahifio 'extemplo' esse hidicavit, 'extimpfo' saepe fef/itur e. ry. Karol M. et Leo P. r. 445 (I, :^77) et 497(378); 'arva', —ae 3, 52, J80 cfr. Leo ad Fort. IX, 2, 18 et Appef. de fjen. neiitro intereunte in f. L. Erffj. 1883 p. 48; 'Bacfiia' incertus sum utrnm 'parros ureeos' interpreter ex Mai tfiesauro nor. Lat. p. 8] an simpliciter 'rinnm'; 'swho' r. 71 cfr. Nene II-, 427 et Leon. Fmi,. s. r. resorhere; 'comufare' cfr. Scfmcfuinft II, 15C>, fr. 'comhfer' ct e. fj. co(l(f. I, 272, 35; 390, 104; 419, XVIII, 3; 'ire' cnm nucfo accus. cfr. e. fj. fjesta Apolf. r. 298 (II 49:3).

1) Unde ap. Mifjne. palrof. CXX, 1552 sqq. 2) Bodeccnsis ridetur in N. Corb. monast. so-ii^tus fuisse s. XI., cui fere tempm'i conreniunt, mea et qiiam pfnris uestimo Gulielmi Mcyer. opinio ut feii, rer.ws qui codici ofim pruefixi fefiehantur (cfr. Boff. f. c). '.)) Murat(»-ius pi-imus cemuit versus, qnos apud Ge.zonem

post eos inrenerut, (pii carmen efficinnt III, Budherti quoque esse. Efjo tamen, cum etiam p(trastichklis exenij)lum c. Ilohstet, (ukhici nequeo, (piin qui in intefjro opere non feruntur, exsta.nt in e,xcerptis, fjenninos eos esse existimem. Sed sive ab ijyso Ge.-one additi snnt quihus contimiaret BudheHum. sivc ulinnde rapti, punrium mafe qnoque adfjlutinatum avofsi. At (licaiii taiiien contemptis minutiis quo Duemmteri Bamherfjensis differat u Muratori exempfo: r. 20 venini <|uo;l, 21 iiions, 37 fereque, 42 cernot, 49 honiinis laetuni facit, 51 mundo, 54 divi, «r quam hoc, 72 liba tuae litamina {fcfj. libatve litamina), 73 akstrait. V. 71 iimfafur Odonis Cfuniac. s X. abbatis carminis rcrsu.m 1 (d) eodem Gezmw Badherti poemufi jrfuefixl.

PROOEMIUM. EGLOGA. 45

s. X., cuuis lediones roqatus wisit A. Molinierus ; ex interpolatis (g) Wartmannus cvolvit Sangallensem 681 s. XI., Monacenses ego 21ol6 s. XII. sivc XIII., 23^)99 s. XIII . Gezonis autem scriptnras Amhrosiani Q.98 (Ga) 2^etii ex Muratori ccl. Ges. anccd. III p. 260 sq. Patav. 1718, Bambergensis Q. VI, 44 s. XI f. r> sq. (Gh) ex Bnemmleri apograplio (cfr. N. A. l. c). Inter editiones, quae tamen omncs quas quidcm inspexi sequuntur dctcrioris classis codices, principicm locum. tenct Martcni, cuius l. c. p. 877 carmen lcgitur.

Lihri qui est de sanguinc rctractatac cditionis nnus quantum scio exstat Parisinns 2855 s. X. (P" ol. Colhcrtinus 8682, Reg. 4857: poema cM V) altcra partc post Hieromjmi fragmentum cx cpistola ad Lucianum sumptum inde a. f. 62 priits quoqiic cditionis cxcmplar continens licct intcrpolatum. Qui codcx thcsauri B. V. ccclesiac Podiensis cum fuerit, noti divcrsus cst, opinor, ah Aniciensi ex quo Mahilio primus carmcn et pedcstrem prae- fationcm cdidit A. SS. sacc. IV, 2, 184 sq. Seripturarum- discrepantias in meum usum convcrtit MoJin ierus .

I.

EGLOGA DUARVM

SANCTIMONIALIUM UNO FAVORIS PLANCTU

CONPLOSA. QUAS ADALHARDUS VELUD UNAM SIRI IN

CONIUGIVM VICE CHRISTI ECCLESIAM ENUTRISSE, ALIAM VERO EX

EADEM SECUNDUM MONASTICAM DISCIPLINAM MIRO LIBRAMINE

ADMODVM GENUISSE PERORATUR. QUARUM QUOQUE UNAM

PROPTER CANDOREM VULTUS GALATHEAM VOCARI, PORRO

ALIAM PROPTER AMOREM CARITATIS FILLIDIS NOMINE

CONSECRASSE TAXATUM IRI NON AMBIGITUR.

'•Plangite. queso, viri, mecum pic plangite patrem. galathe.\

Omnis ct inploret vcniam provectior aetas. Spargite humum lacrimis, conponitc floribus arvam Patris ad excubias; hinc fletibus omnia suclent. ■> Officio linguae prodant sic corda vagitus.

Ut passim resonent etiam simul astra mugitum. Rustica concelebret Romana Latinaque lingua, Saxo quibus pariter plangcns pro carmine dicat.

[I.] Tnchoot fittihtvi in codd. seqiiitiir — ccloga B ecloca A — complosa A — Adalliardus] idem codd. —

*!' iinalde

velut AB — in om. A — vitae B — alium P — admodum P — perorat B — pliillidis A — ^jo.s^ ambigitur hi A versus add. jl (ialathea su^ira rersum P in marg. ut reliquae ^^crsonartim notae add. s. XVI. in A, quae quomodo legantur in B nescio 1 quaeso B in quo orthoc/raphinm ceterum non niraho '2 imploret A et sic fere

similia quae non adferam; item e j)ro ae e.r A non adnotaho nisi cum P 3 *arma corr. arua A arua PB

4 exuvias hic flentibus B 5 lingue PA si P, sic prndant B 8 *quibus] quo P qni AB qnin Dlez.

altrom. Sprachdenl.m. p. 78 adn.

[I.] Max. Tanr. trad. c. pag. p. 789 ed. Migne. (deu.s) niiro libramine ex omni pavte compositam continet molem. 3 Ecl. V, 40 Spavgite humum foliis, inducite fontibii.s umbras. 7 .s^. Haruvi

lingnarnm jie^^itua Adalhardns, cfr. Radb. V. A. 11. 33G quem si vul^o audisses, dulcifluus emanabat. si vevo idem bavbara, quam Teutiscam dicnnt, lingua loquei-etuv, eminebat clavitatis eloquio. quod si Latine, iam ulterius pvae aviditate dulcoris non erat spivitus. Quo cx loco Gerard. e/fJogac efiinii slnn- lius haec c. 42 11. 355 ed. Mah. xaec. IV, 1 : Qni si vulgavi i. e. Romana lingua loquevetuv. omnium aliavum putavetuv inscius .... si vevo Theutonica, enitebat pei-fcctius; si Latina. in nulla omnino ab- solutius. Cfr. liaehr. (t. d. Tt. L. ITT Shippkm. p. 6] sq.

46 PASCHASII RADBERTI CARMINA.

Vertite huc cuncti, cocinit quain maximus illo: 10 "Et tumulum facito et tumulo superaddito carmon'".

Membra beata senis celebri conferte locello,

Qui nobis studuit venas aperire calentes.

Huius ad exequias clerus cum mixta caterva

Vocibus alternis divina poemata narrent: i'' Pastorcs, fuerit quod magnus, versibus edant.

Formosi pecoris custos formosior ipse.

Vulgus et econtra resonet: "Deus, alme croator.

Da veniam famulo: paradysi regna precamur,

Et petimus: miserere scni, miserere tuorum : •iu Tu quam dignus erat misereri. denique nosti".

Hinc, rogo, cordis amorque dolor gemitusque rosultct,

Hinc pueri virtute, senes dc nomine certent."

'Quis, rogo, non plangat hominem super astra levatum pnj,

In cineres redigi, quam duro marmore tegi? ^■' Cuius in orbe volat virtutum fama per omnes.

Prosapies augustorum est quod vermibus csca?

Heu, quid hinc facimus m iseri sub morte locati ?

Ploramus, gemimus — sed nec revocare valemus.

Ergo vocatur : abest — sed nec exaudit amantes. :it' Pectora rumpuntur, lacerantur viscera luctu —

Ille nec exaudit lacrimas nec threna dolentum.

Et quia torquenmr, laceramur cordc tumultu —

Luctus adest animis nec mors surdissima curat.

Pulveream servamus hinc de corpore glebam — •■*■' Clarus at ille choro laetatur ad astra relatus.

Unde velim : virtute, viri pucrique puellae,

Plangite, corde pio salsos producitc fontes.

10 tunmlsum ror?'. yl 11 conferre P/l 12canentesyl 13 commixta yli? 14 narraent cojt. P

1(5 cunctos P 17 contra A 18 venani famulam A 19 seni.s JllabUio, sed cf?: lionsch. Itala p. 413 ct V. Galli 713 (tom. II, 447), ubi cod. miserere inopi. miserere tuimet. 20 Tu quia B 22 do A cernent P

23 Filliclis ex eiflocfae titulo interpol. P Philis A 24 cyneres A 26 qui B 27 huic AB facinus P

28 Ploratus B 29 vocatus Mab.. sed cfr. Fort. I. c. 59, sed nunc B 30 lacerentur P 32 qui B

3") 1 relatus P

9 Sedtd. I, 37 mentes huc vertite cuncti. Radb. in Matth. II, 117 Sirm. sicut quidani maximus poeta cecinei-at: Pacatum etc. (= Ecl. IV, 17 sqq^.), id. V. A. A2, 324 ut quidam poetaruni exiraius ait: Qnam secura etc. (= Ge. II, 64 sq.). efr. Alcnin. LXXIV, 13 sq. (/, 295). 10 = Ecl. V, 42.

12 Beda de iudici die 13 venae fontes ajierire calentes. 14 Fort. C. VIII, 3, 7 Vocibus alternis

(sic Beda et cod. Sanffallemis s. IX) divina poemata psallunt; cfr. V. W. II, 32, ^yi^ Ad (Walae) ex- sequias inter cetera hymnum : te deum laudamus . . . alternis vocibus more ecclesiastico decantabant. 16 = Ecl. V, 44. 18 Ex Pont. IV, 3, 23 Da veniam fasso. 19 Aen. XI, 365; XII, 653 miserere

tuorum, cfr. Bernoirin. t. I, /). 416 c. XI, 5. 20 Ecl. V, 54 cantari dignus; ibid. 89 dignus amari.

23 Foi-t. C. IX, 2, 43 Quis, rogo, non moritur . . 25 Acn. III, 121 Fama volat. 26 Adallmrdns

Bcrnhardi Karoli M. patrni fdins. 27 Fort. 1. 1. 53 Ergo quid liinc facimus. 28 Fmi. l. l. 55

Ploramus gemimus, sed nec prodes.se Viilemus. 'M) sqq. Fcni. I. 1. 57 Viscera torquentur, lacerantur

corda tunniltu. 33 Fort. 1. 1. 56 Luctus adest oculis; Fort. 1. 1. (51 (^iamvix clamiintem refugit

mors siu-da nec andit. 36 Ge. IV, 476 pueri innuptaeque puelhie. 37 Radb. V. A. 85 salsis

hicrimarum rigant fontibus.

40

«0

EGLOGA. 47

Ut. quia tristis origo dedit, quod patimur omncs,

Atque una ex antiquo est haec natura priorum,

Una sit et cunctis etiam conpassio mentis.

IMesticiae, fletus, lacrimae simul aethera pulsent;

Hinc inde unus in ora fluat fletus monachorum".

■Oro: senem senior tumulo, Corbeia, condas : gal.

Porro niinor ego mox tali viduata patrono 4^ Vocibus alternis gemitum pro carmine pangam.

Quam dudum generans felix felicem mater ab uno

Atque tuo vocitans pridem de nomine faris:

•'0 formosa ego. tu mihi nunc eris aUer in evum."'

Quani fundavit ovans nianibus ter ille beatus ■'•" Plura salutiferis tribuens oracula verbis.

Nam quo tunc demon seviebat, iniqua potestas

Et cultus fani totam fedaverat arvam.

Yertit aras, pecudum sacravit ovilia Christi.

Funditus inde procul luci radice recisa, ■^'^ Sancta locavit ibi monachis caenobia plena\

'0 felix nimium, quos cogor inire dolorcs. fill.

Munere divino, quamvis comulentur opinui

Ambianense prius. qui dum meruisse videris

Corbeio preesse gregi, sanctissime pastor,

Te patrem esse novit etiam Saxonica cespis.

Ut commissa deo duplicata talenta reportos.

Sed tu, mors male fida venenis, parcere nescis

Ulli nec nobis: nec tu quoque munera curas.

Nescis amare viros. nescis servare patronos:

Omnibus una manes sors inrevocabilis horae.

Quae nobis stimplo rapuisti morte bcatum

Ulum, quem pariter querelosis vocibus omnes

Plangimus ac gemimus. flemus, lacrimamus. amamus:

Sed nescis, misera. miseris miserans misereri.

39 piorum AB 43 Gal. P luhU A 46 felix owt. JJalj. iino B 4^ niiclii A allera B

51 *sic FAB 53 sancivit B 5G Filt F nildl A 57 cumulentur AB 58 Anibieuense AB

cfr. Fort. codd. l. p. 48 c. <)0 esse om. B 01 dupplicata -1 <)"2 male fida FB] mala A 67 quae-

relosis P querulosis B

38 Fort. l. l. 1 s(i. Aspera condicio et .sors inrevocabilis horae I , quod generi huniano tristis origo cletlit. 3i) prioruui ixjsuit pro senioruui. 44 V. A. 35 p. 322 Corbeia . . . flens cum se tanto viduata

patrono lugeret. 45 Cfr. v. 14 et 8. 46 et 49 Quam sc. me, Co)'heiaiii Xovain. 48 Ecl. V, 49 tu nunc eris alter ab illo. 49 Aen. I, 94 terque quaterque beati. 50 Fort. C. IV, 11. 13 Plura snluti- feris tribuens oracuhi rebus. 56 Bedal.l. 124 0 felix nimium. 61 Fort. C. V, 2, 52 {cfr. app.

p. 292, 22) Et commissa tibi duphi talenta refert, cfr. V, 3. 33. 62 Cfr. Aen. II, 23 . . statio nuilc

fida carinis et Boeth. de cons. I, metr. 1, 17. 62 sqq. Atitliol. lat. ed. li. 683, 1 niors .. quae nulli

paixere nosti, | nescis laetitiam , nescis aniare (sic libri ct Ermenric. ep. p. 10 cd. DitemmJ.) iocos. Idem epifframnui culhibnit et Sedulius, cfr. Duemml. 5 Gedichte d. Sed. Vindob. 1860 i). 14, et poeta ap. Mai. cl. auct. V, 457, 40 et Ratuldi abbatis Corbeiensis epitaph., cfr. N. A. X, 622. Ecl. II, 56 nec munera curat Alexis. 65 Foti. cfr. ad. v. 38 et C. IV, 12, 1 Omnes una uianet sors inreparabilis

horae. 66 stimplo /. q. extimplo, exteraplo. 69 Cfr. Bedal.l. 68 Cunctaque cunctorum cunctis

arcana patebant et Fort. C. VI, 5, 263.

48 PASCHASIl RADBERTI CARMINA.

"" Proli dolor, ecce traliis omnes sic invida tecuni,

Ut, quicquid iam viximus actenus, omnia sorbas\

Tuni veneranda soror, nostrum parvissima, dixit: oal.

■0 verbo quam mitis erat blandusque magister.

(Jur nos tam subito liquisti valde tenellos ? 7i Tu siquidem moreris semper per saecula felix.

Sed ego virgo ferox, multis sanguinea bellis

Ymbrifero post te lacrimarum fonte madesco

Atque sub ingenti gemitu rea pectora tundo :

Hinc faciem guttis diluo salsis maculosam — «f Quamvis nigra meis niaculis sim et fusca venenis,

Ut niveo vultu respersa colore rosarum

Flavescam, niteam, tiagrem simul atque madescam

Atque, tui nimium felix, in tempore plangam,

Quamdiu maneat fiebilis pars ultima vitae'. •''■'' Tum quoque mater ait, cuius de nomine dicta: fill.

'■Non me tu lacrimis vinces aut fletibus umquam,

Non cantus resonare leves, non pandere vota. ^ Unde velim: tu misce favos, ego floribus ornem;

Tu quoque pallentes violas, ego lilia carpam ^u Et superaspergam tumulum quam suavibus herbis;

Hic quoniam condignus erat muneribus istis,

Dilicias nobis qui multas prestitit ipse

Et totam roseo te pinxit sanguine Christi. "

Esaias vatis quod iam predixerat olim : «i Sancta tibi hinc veniunt plaudentia ligna decoris,

Exultant inibi myrtus, abies sive pinus,

Yitis et uva, nitens etiam pinguescit oliva,

Ac tamquam paradysus et hortus diliciarum

Inriguis nutriris aquis de vertice caeli. x

70 prop iit saepius A pro PB 71 hactenus AB 72 Tu B, pro person. iiut. f F nihil A 75 meroris P 76 fer ex P 77 Umbrifere P Imbrifero B 78 toiido corr. P 82 fragrem Jlab., sed cfr. EUis. in

CaltilL- p. 346 sqq. et Ltic. Mueller. in Fleclceisen. ann. 03, 38<5 85 Tu P, Fiih P nihil acln. A

89 carpura P 91 quautum B 92 et 98 delic. AB 93 reseo P 94 Esayas A 95 plaudecia B

96 Exultem A exulteut B 98 ortus P.l

72 Hervordia igitar unte Novam Corbeiam cotulitu. 76 Cogitut de beUis a Karolo M. in Suxonia

gestis, qam-uin monumenti causa Nova Coi'heiu ct Hervordia conditae esse /hi-gcbantur, cfr. regis Arnulfi diiil. u]). Wilmans Kaiscrurk. Westf. I, 210 et ibid. inst)'ument Ludovici P. quaiiivis sublestue fidei j>- l^- 78 Bcdu l.l. 14 Dumque ego percutiam pugnis rea pectora. 79 Bedu l.l. 17 Sed maestam salsis

faciem perfundite guttis. 84 Ecl. IV, 53 0 mihi tam longae maneat pars ultima vita. 94 Isaias 55, 12 sq. montes et coUes cantabunt coram vobis laudem et omnia ligna regionis plaudent manu. Pro saliunca ascendet abies et pro urtica crescet myrtus; cfr. ibid. 4^1, IH sq. ct ccl. VII, 65 sf/. 98 Badb. V. A. 85, 339 Unde interim quando aliud non valemus, iura sepulci"i tui flentes circumsedenius et superadspergimus orationum flores . . . Nam nostrum alii pallentes violas tibi et candentia lilia carpunt, alii narcissum et florentes rosas, alii serpillum beneolentem spargunt; isti colocasia et mollibus illud vaciniis pingunt, quidam et suaves intermiscent odores etc. Haec et cglogae versus ex ecl. II, 47: Pallentis violas et sununa papavera carpens | narcissum et Horem iungit bene olentis anethi, | tum, casia atque aliis intexens suavibus herbis, | mollia luteola pingit vaccinia caltha etc, cfr. ecl. IV, 20 99 Sedul. VI, 224 irriguis ora nutritur aquis. Aen. I, 225: sic vertice caeli.

EGLOGA.

49

lOU

105

110

115

U'U

123

130

Quae fueras regio sterelis, descensus Averni —

Porta poli iam facta pates sive ianua vitae.

Nec valet equiperare prior perfidia mortis

Tam celerem cursum, quo nunc gloriosa

lam caput excelsa caelorum sidera tangis

Atque nitore tuo nimium splendescis in orbe,

Vel citius qua nulla prior nutrix monachorum

Cardine sub quadro poterit fecundior esse.

Unde, soror, facias planctum pro carmine, posco :

Octoginta pater quod vix conpleverat annos

Et necdum tua forte manarunt ubera lacte.

En subito periit vel fracta est idria fontis,

'Consilium patriae, Christi sapientia plenus".

'A mater\ subnixa deo tum filia dixit,

'Quid tantos renovare velis narrando dolores

Aut memorare diei, qua nec sevior ulla

Vel fuit, esse potest poteritque aut esse futura?

Quae simul abstraxit nobis pereunte patrono

Omne decus vitae virtutum vota recidens.

Heu nos quam miseri, absentes qui vivimus illo,

Quod sumus in nimium depressi sorte maligna,

Qui pariter caelum nequivimus ire locati;

Cum quo namque mori melius quam vivere duxi'.

'Quapropter, populi, Christi quos abluit unda,

Flumineos Latices producite pectoris imo

Virgineumque meum plangamus sorte marituni,

Prudentem, sobrium, castum, caritate repletum,

Mansuetum, humilem nec non iustum atque benignum,

Nobilitate probum, quo nec sapientior uUus;

Cuius in eloquio micuit sapientia Christi,

Fons patuit saliens vitae, doctrina salutis.

Moribus insignis, virtutum dogmate plenus,

MICTON GALATHEA

(FILL.)

100 sterilis AB 103 j^ost gloriusa add. cornscns B superbis 3Iab. 104 sydera A 106 *Ut

citius fiuaui PAB 108 poste F 112 conciliuni B, Mictou 2'ost plenus m marij. P: coluit slijnificare

nescio qua de causa hunc rersum (et fort. 111) ab utraijue dici invocatione coniuncta cfr. Ermenrici eji. ed. Duemmler. p. A\,'61: Est genus hic dispar niicton, coenon, prece iunctuni 118 rescindens B 119 ab-

senteque AB 120 .Sumus euim niniium AB 12;} .\p . . P, in marg. add. Mab. Pliilis, nota deest

in codd. 129 *Cln-istus codd. 130 vitae PB] \n te A, *salutos B salitus PA

100 Aen. VI, 126 facilis descensus Averni. lUl Beda de mirac. Cathberti XXX, 12 ianua

vitae. 104 3Iet. VII, 61 et vertice siclera tangani. 107 Cfr. r. 45; Radb. in threyi. 1310 sub

quadrato caeli cardine, cfr. Aldhelm. laud. virg. 85 et 1887, Alciiin. e. g. LXIV, 4 {I, 282). 109 Adal- hardiis annos c. qmnqiie et septiuujinta natios a vita discessit, siquidem aiino ut videtur 771 monachus Corbeiue fuctas est vicenarius (Badb. vit. Adath. c. 8), cf. Ench p. 6". 111 liydria = urna ex Vulgata. 112^. saepius res puhlicas administrandas suscej)erat. 114 Aen. II, 3 Infanduni, regina, iubes renovare dolorem.

cfr. Radb. V. W. I init. iuxta illud Maronis .... infandos iubet renovare dolores. 116 Beda l. c. 67 Qui sunt, qui fuerant, fuerint vel quique futuri. 119 Cfr. Beda l. c. 84 Nullus ibi ineritis confidit

iudice praesens. 121 Cfr. v. 27 et Fort. C. IX, 2, 69 Ibinius ergo oinnos alia regione locandi.

123 Cfr. Met. IV, 740. 129 Fwi,. C. I, 15, 102 Cuius ab eloquio dukia mella fluunt, ibid. IV, 8, 15

Cuius ab eloquio nectar per verba fluebat.

POETAE LATINI AEVI CaROLINI UI. 7

50 PASCHASll liADBEllTl CARMINA.

Mitis, pacificus, clemens et valde inodestus —

Ista fuere sui, velim cognoscas, praedia iuris,

Ista meae redolent viritim sponsalia dotis. 13.') Unde beatus anior tantum mihi crescit in illo,

Quantum vere novo se niundus floribus auget.

Sed proinde magis luctus succossit in horis,

Quod nimium fraglet in eo insaciabilis ardor

Et quod nulla mei sit abhinc medicina doloris, 140 Si non vel liceat mihi sanctum pangere nomen,'

Ad quod quam nimium felix Galathea fatetur: cjal.

'Incipe sollicitos tales iam ponere questus.

Forte mirantur enim tanto pro funere Musae

Et stupefacta suos liquerunt carmina melos. 1*'' Omnia congemuere tuis — et saxea — threnis.

0 si\ inquit, 'veniat tunc ille recursus amoris —

Quae tantis in eo lacrimarum cogimur undis,

Ut tandem renovemur eius dulcedinis austu.

Interdum manibus iunctis pergamus ad arcem, 151» Ad thalamos regni, quo dudum nos vocat idem.

Ethereis pascamur eo quam perpete campis,

Quo meruit senior felix intrare Menalcha,

Qui nostros secum quam longe duxit amores

Et trahit e nostris post se suspiria fibris.' , 15S 'Illo etenim voti debentur iura coire, ^"^i^l.

Quamquam adeo nobis media est via triste sepulchrum.

Sed si constanter petimus, pulsamus, quaerimus, inquam,

Post cineres quin, haud dubium, veniamus ad urbcm,

Qua pietas, bonitas, pax, lux, opulentia regnant ; i''D Laetitiae, fructus, requies et gaudia fulgent;

Omne bonum renitet, dulcis concordia mulcet;

Gloria, laus et honor uno de fonte manantur;

133 velim F] veluti .1 om. B Mub. 134 spuuslia P 135. 140 michi A 138 flagret B Mab.,

cjr. V.S2 iiisatiabilis xli> 141 Ga.1. F iiihU A 143 muse P^l 145 sauxi;n'eZ sauxia yl 148 liaustu ^IZ) 149 iuucti FAB corr. Manitius arcliem P 151 praepete B 154 fybris A *2^osl 154 Fill F

nihil A 155 lllo enim A ante 15G Fillidls B moesta B 157 petimus oon. Mab. 158 cyneres A,

fjuiu P quanclo B haut AB *veuiemus FAB 160 leticie A KU One P 162 laus AB\

lectus P tle flumine manant B

135 sqq^. Ed. X, 73 sq. Gallo, cuius iuuor tantuin niihi crescit in hora« | quantuni vere novo viridis se subicit alnus. 139 lCcl. X, 60 nostri niedicina furoris. 142 iJcl. X, (5 Incipe, sollicitos

Galli dicamus aniores. 144 Ecl. VIII, 3 sq. quorum stupefactae carmine lynccs, | et mutata suos

liquerunt (s/c in qaihd. cocld. jyro requierunt) fluniina cursus.. 145 Hadb. V. A. 82, 338 Quis enim

non fleret, etiamsi de silice natus esset etc. 152 £Jcl. IX, 55 Sed tamen ista satis referet tibi saepe

Menalcas. | Causando nostros in longum ducis amores, cfr. ecl. Y, 64 sq. deus, deus ille, Menalca. | Sis bonus 0 felixque. 159 — 171 Cfr. lieda l. l. 135—147 Sed pax et pietas, bonitas, opulentia regnat, |

gaudia, laetitiae, virtus, lux, vita perennis, | gloria, hxus, requies, honor et concordia dulcis, | insuper onine bonum cunctis deus ipse ministrat, | semper adest praesens, cunctos fovet, implet, honorat, || Praemia perpetuis tradens caelestia donis | angelicas inter turmas sanctasque cohortcs, | vatidicis iunctus patriarchis atque prophetis, | inter apostolicas animis Uietantibus arces | atque inter roseis splendentia castra triumphis, | candida virgineo simul inter et agmina flore. 162 Hadb. V. W. I p. 458 de fonte manabat.

EGLOGA. AD WARINUM. 51

Vita perennis ovat, virtutum pascua florent:

Angelicae gratulantur oves, caelestia vernant : 1G5 Premia perpetuis firmantur denique donis,

Quod deus semper adest presens, reserantur opima

Inter apostolicas patriarcharumque cohortes:

Spirat odor quam dulcis suavior omnibus herbis ;

Martyrio splendente choro muscosa patescunt; i'o Castra prophetarum redolent dulcedinis austu;

Candida virgineo flavescunt agmina flore;

Omnia concelebrant inibi pia gaudia passim

Et resonant omnes uno de corde canentes

Mellifluas voces in talia carmine quisque.'' tv^ 'Desine plura*, soror tum, 'mater', ait Galathea, CtAL.

'Ista quidem inspecta melius tum forte canemus,

Cum paradysus ovans nobis quoque sorte virebit.

Actenus agrorum flores et lilia carpe, —

Donec alleluiatica circum gaudia stridant. i!^o Sparge viam violis, virtutum floribus arvam.

Pinge rosis callem, plateis lilia sterne.'

II. AD WARINUM CORBEIENSEM ABBATEM DE FIDE SPE ET CARITATE.

Rumpe, Camena, moras, virtutum federa pange, A d celi thalaraos quo possim scandere perpes. Dic, nivei flores quo vernant cespite fosso, B ucolicosque relinque favos, sublimia carpe. s E xcipiam vitae fontes aperire calentes,

Rauca licet pueris celestia munera pandam. Tres sunt, quae veniunt uno de fonte, sorores,

Y irgineo gressu, Christi de sanguine lotae. Sed Caritas harum est cunctis precelsior una,

11» L aude Fides digna virtutum summa gubernat

E t petit arma prior, sancti quibus omnia vincunt,

V irgo beata Dei Spes tendit ad ardua gressum, I n solio recubans, Christi munimine tuta.

T res istae nectunt virtutum federa quaeque, 1'' Ad celi thalamos animam conscendere cogunt.

103 per hempnis A 1(j4 Angelice PA 106 referantur P 1(57 apostolicos F 168 spirati P

169 Martyreo A 170 liaustu AB 172 concelebrant F 173 cancntes FB] nianantes A

174 in P] hinc AB 175 *tu FAB gall F inhli A 177 cnr P 178 hactenns A

179 allcinatica A *ridant AB rigant corr. ridant P 180 arva P

[II.] Tmcripilonem jjraefixi, deest in B' 5 vite B' 7 que B' 8 lote B' 14 istc B' queque />"

170 Cfr. r. 148. 172 Foii. C. VIII, 4, 34 Gaudia perpetuo concelebrare choro. 175 sg. Ecl. IX, GG aq. Desine plura, puer . . . | cartnina tum melius. cum venerit ipse canamus. 177 Cfr. ecl VII, 59 nemus omne virebit. 180 Cfr. r. 3.

[II.] 1 Rumpe moras e. g. Am. IX, 13. 2 Cfr. RacJh. c. I, 150. 5 Cfr. Radh. c. I, 12.

G Pueri tirorwi sunt cfr. de car. epil. 12 Sednl. I, 335 Spesque Fidesque meum comitantur in ardua

gressum, Foni. V. M. jrrol. 29 Tendere . . cogor ad ardua gressum. 15 Cfr. v. 2.

7*

52 PASCHASII RADBEIITI CARMINA.

III.

AD PLACIDIUM DE GORPORE ET SANGUINE DOMINI.

Regis adire sacrae qui vis solleTnnia rnensae, A Imificum Cliristi corpus contingere votis, D elicias vesci, roseum potare cruorem: Bachia nostra velim, puoro quae misimus olim, 5 Et niveos casto condas in pectore flores.

Rustica forte animo sordent, sed mella manabunt Tantum, quae calamus Christi de fonte ministrat: U nde puer possit saltim restinguere sitim, S i libeat digne sectari iussa tonantis.

10 Libertas etenim Fidei numquam abnegat ulli E ximios vitae fructus de cespite carnis. Vita, salus, pax, lux, sapientia denique cunctis Inde manat per eon caeli sub cardine quadro. Tu quoque muneribus si dignus vixeris istis,

la Accipies palmam regni virtute beatus.

IV.

AD KAROLUM REGEM DE CORPORE ET SANGUINE DOMINI.

Idoneae nunc nunc gelida de rupe Camenae Ut veniant, petimus : verum te, Sophia virgo, Fulgentis niveum quae servas culmen Olimpi, Aurea lux mundum inradians cui vertice surgit '• Et Phoebae radios faties gratissima mittit, Componit humeros ignitis purpura gemmis, Deprecor, ut precibus digneris cedere nostris, Regis et ad solium pro maiestate verendum Incessu properes gravido vultuque modesto. 1'^ Ut coram steteris, nitido sic ore loquaris:

'Rex virtute potens, sophyae quem splendor adornat.

[III.] Inscriptionem praefixi. In G Incip versus paschasii ratberti ad placidium discipulam, m P nihil inscribitur 1 sacre Gb solepnia Gb meiise Gb 2 contigere Gb 3 delitias Gb 4 Bachia

F' P" Mon. 21516 Mon. 4608 nondum corr.^ Bachica G c 6 manebunt ? nisi quod verum etiam in P" et

Sawjall. 7 Hic tantum calamus c in-aeter Iste tamen calamus P" que l^Gb 8 Unde sitim possis

flammasq. extinguere (extingere /'") mortis ? saltem G 0 scitari G 13 manat per eon caeli sub P

a

(nisi quod eon, ubi a sec. man. vldetur additum) el ?] manat caeli semper snb G duo codd. Martenii Inde fluit testor caeli sub quattuor codd. Mart.

[IV.] Inscrqitionem ijraejixi, deest in P" I idoneae 7'"] audenter ^/('«Wio^ gelidae iJf 3 lumen ilf 6 componitque 31 11 sophye /"'

[III.] 1 Sednl. c. p. proJ. 1 sqq. Paschales quicumque dapes conviva requiris | j | . . modicae con- tentus adi solemnia inen.sae. 4 sq. Librum siffmficat, quem Placidio Wariiw inscfi'ipserat de fide. De bachia vide p.U. .'') Cfr. Badb. c. II, 3. 7 Trist. V, 1, 37 de fonte mini.strat. H Ed. V, 47

.sitini re.stinguere rivo. 13 Cfr. Endb. c. I, 107. Per eon cfr. p. 43. 14 Cfr. Badh. c. I, 91.

[IV.] 1 Aen. VIII, 343 gelida . . sub rupe Lupercal. 4 hivenc. III, 1") lux auroa vitae.

10 e. g. Aen. I, 014 sic ore locuta est.

AD PLACIDIUM. AD KAROLUM REGEM. 53

Karole, cui nomeii serie descendit avita : En offert famulus devoto pectore munus Abbas Radbertus, placide quod, diva potestas, 15 Accipias nec non oculis et pectore cernas,

Quid habeat seu quid calamo signante peroret; Non terrenum aliquid, sed caeli mystica promit. Nam corpus Christi roseam seu sanguinis undam In lucem retegit, quae sint mysteria, monstrans : Legerit, ut, quisquis devota mente fidelis, Visibili specie coelorum archana pavescat.

20

21 pavescit JiL

13 e. g. Inrenc. I, 645 clevoti pectoi-is aptum et Fori. ajyp. XXVI, 2,

ENGELMODI CARMINA.

Jxadherto vidctur Engelmodmn suhmngere Eadherti, hueinatorem. De quo quacquae conperimus admodum exilla sunt haec ^.

Rothado anno 802 deposito in cathcdra viventis provinciae Suessioncnsis episcopns suffectus est et ordinatus ^. lam vero paidlo ante quam papae Nicolai I. iussu idem Hothadus esset restitutus, id quod erat anni 864 exitu initiove 865, de vita decessit.

Nostrum ad munus tria eius carmina pertinent, praeter quae nihil videtur reliquisse, memoriac illa quidem mandata codicis Parisini 7499 (qui olim fidt Puteani 6047) fol. 59 col. 1 — 62 col. 1 s. X. exaratis et nohis a Karolo Folts descriptis^. E quihus Sirmondus operum S, Paschasii Radherti principio divolgaverat Lutetiae 1618 tertium*, priora primus edo^.

1) C(mgesserunt materiam Saminaurini in Gall. Christ, IX, 344; Schroers. Hinlcmar Friburg. 1884 p. 245 adn. verhose retractaiit. 2) In immis efr. Rothad. lib. proclam. Mansi. XV, 685 A. Suessio-

nensis concili, per quod exaudoiritus est Rothadus, duobus iwivilegiis Enfjelmodus iam episcop^is suhscripsit, ibid. 634 A et 636 A, In chaiiis enim cum perhiberetur esse Angilmodns , Delalandium concil. supplem. p. 172 noH fugit hunc eundem esse atque Engelmodum. 3) Cfr. Arch. f. d. G. XI, 510 et N. A. IV, 315.

4) Ufule pendent max. hibl. ret. jxdr. XIV lAigdun. 1677, Migne patrol. CXX, Delalande supplem. conc. Paris 1616 p. 173 sq. tibi quidem aliquot erroribus deprarahir. 5) Carmina I et II consonantiis Leoninis adstringi mn est quod post doctas et subtiles Gulielmi Meyer. (academ. Monac. act. 1882 p. 68 sqq., 190 et eiusd. ac. dissert. tom. XVII p. 382 sqq.) curas adcuratius iUustremus. Dixisse satis est singularum, sylla- barum esse rimas neque unquam (praeter I, 5 -ae -e) ohscuratas nisi II, 43 (-unt -umj: nam I, 67 ab elisione excusatur poeta. Hiatus autem, quod admittitur in pentametrorum indsionihus, non coJiaeret Jioc cum Leonitate. Cetera quoque Engelmodus j^arem se praehd aequalihus, superim^em fere quod exacte norit quantitates; modo ignoscatur graecis rocahulis Ismenia, I, 84, Boeotiae I, 83, Plato (cfr, Fofrt. ind. et poet. Carol. I) I, 35, et pi'osodiis ceteroquin titubantihus in cuculus III, 59 (ut modificant in vocum animantium carminihus antJi. L, ed. R. 762, 35; 733, 13 et in conflict. reris et Jiicm. tom, I, 270; unde Alctiin, quoque c, LIX sq. p.273sq.), fahella III, 76 (sic etiam Arianius), iiigis iugiter I, 39; III, 64; 84 (cfr. supra p. 4 adn.). — Indulgcbut Engelmodus rariorum rocahulorum libidini. Quae fere emt causa Jiaec ponendi: turpiloquus III, 11 (cfr, DC), camillus III, 79 (i. q. puerulus), eucariter I, 34 (cfr. Mai. nov. tJies. p. 193 encJiaris gratiosus, f/ratificus), Bminus (Licent. ad Augustin. p. l. m. ed. Wernsdorf. IV, 527 v. 57, Fort. falsa quantitate cfr. Leon. ind.), regctamen II, 67 (Prudent. his), aromaticus (e. g. Sedul. Fo)'t.), fascire III, 70, verenter (cfr. Vita Leiulegar. II, 189; Sedul., Fort. C. X, 15, 11 et 12, 65), j)ubes II, 17 (i. q. barha) et deminutiv. lacteolus, igneolus, organulum, Jiorridulus (I, 62), rancidulus III, 15; I, 13 (de quib, vide suis loeis), sordidulus III, 54 (cfr. e. g. Eugeu: Tolet. jrraef. Dracont. hexacm. ed. Lm-enz, p. 35 v, 11), rosulae III, 137 (Dracont. et poet. Carol. I, p. 72 r. 8). — III, 43 'penitrare' reliqui, cum sit oj)timorum Jiuius aevi codicum scriptura e. g. cod. Petropolit. s. VIII. (Fort. ed, Leo C. VI, 10, 63 passimque et Bonifat. huius cmp, I, 5, 72) et cod. Moimc. 14000 s. IX. et 'nuircessere', de quo Sittl, archiv. Woelfjlin. I, 515. Dein rimarum legibus constrictus contra consuetudinem I, 67 'tigrum' posuit p7'o 'tigridnm', II, 76 'Thyhic'

AD AGIUM. 55

I.

VERSUS ENGELMODI EPISCOPI.

Expeteres fidi si, cartula, limen amici,

Qualem credideras, quem — sed amica — notas, Dicendi nitido suras evincta coturno

Aspectumque croco picta colore bono, 5 Festum laetitiae primo quoque marginis ore

Ostentare modis debueras tacitis Supplice cum voto: nam sic decet affore caro.

Oscula mellitis primaque ferre labris. At modo nec vultum forsan meritura petitum lu Non dico relegi, sed nec honore coli —

Esto atramento tantum titulata nigello:

Xamque est commodior tristibus iste color. Nec non rancidulam resones cum pene querelam,

Cultus quis deceat, quam nec abire iuvat? 15 Ito tamen humilis digno cum pignere honoris

Praetendens solitum sedula servitium. Perquirensque meum. pridem quem credidi, amicum

— Indignus tanto sim licet ipse bono — , Limine fortassis si non exclusa iacebis 20 Fictoris lotus limus ut e manibus,

Invento unanimis tot dicito iura salutis,

Quot caelum stellae condecorant rutihie.

[I.] 2 quem ad sed P *an quem adsecla? 3 dicenti corr. F 7 decet in ras. P 8 *««

pronaque? 14 deceant corr. P

pro 'Hiyles'. Aeqtie noto iteris III, 34 (cfr. V. Leudeg. II, 236, Neue. I-, 187), querci n. pl. I, 87 (cfr. id. 509 sq.), fusces fem. III, 120 (ibid. 674): 'sibi' }»v 'ei' I, 82, soluri I, 108 hlundirique I, 88 III, 123 pussiva, qui sunt btirhurismi usitatissimi. Dehiscere c. acc. III, 155 procul dubio valet idem uc hiulcure, disicere (cfr. V. Leudegur. I, 44, nbi cidem c. accus. iundo sensus subest upeiiendi).

[I.] Engehnodi episcopi rersus quamquam inscribit codex, statuendum tumen est cmulitos ab Engel- modo mmlum episcopo facto, facto forsitun esse collectos. Agium, quem adfatur {I, 30; 90), facile adsentior Duemmlero l. c. eum esse qui u 843 ad 867 f. episcopus erat AureJianensis (de quo cide Boucher de Molun- don in »iem. d. l. soc. urcheol. d. VOi-leanais XI, 449 sqq.). Conreniunt enim nomen twn tam frequens, quin aliquid momenti adferat, et tempora {una cnm Agio Engdmodus subscripsit concilio Suessiomnsi cfr.p. 54 culn. 2) neque scio an etium morcs {cfr. Lupi Ferrar. ep. XXI ed. Baluz. p. 43): et quod Agius Aurelianensis antea fuerut presbyter ]xduti Karoli Calvi {cfr. comil. Vermns. cun. X ibiil. p. "201), quudrat Jioc in EngeJ- mod. I, o8. Ac ne u v. 95 quidem quidquum obsture opinor, quin curmen jyrius sa'iptum sit quam ad episcoputum Agius g}'culum fuceret. 3 EcJ. VII, 32 Funiceo stabis suras evincta cothurao. 4 Aen. IX, Gll picta

croco . . vestis. G Potest poetu prueter invoJucrum sa'ipturumve minicdum JibeJJi oi'nutus purusticJdcJi cullusisse omissae. 8 Ex Po)it. I, 4, 50 Caraque niutatis oscula ferre genis. 9 sq. Nunc tamen quia

fortasse iJigtut e)'is quae cum invocata venias non mocJo non Jegaris, secl ne coJaris quicJem ... 12 Irist. .^ 1, 6 Non est conveniens luctibus ille culor. 13 sq. Et cum gemebumJa sis, quaero: quinam ormitus

ei aptus vicJetur esse, cui m gratum quicJem est (Joiiu) cJiscedere? Cfr. Eugen. ToJet. ecJ. Lorenz. p. 19 praef. 3 Quanivis ninciduluni rugata fronte susun-es. 15 Fast. II, 633 ut grati pignus honoris. 21 Cfr.

AJcuin. XLVIII, 3 (/, 261). 22 AmcU. I, 59 guot caelum stellas.

56 ENGELMODl CARMINA.

At tamen ante , oculo, sollers captare momento, Ut te respiciat quave manu capiat. -■' Mitior e facie si flaverit aura subinde,

Nostra loqui audeto, omine fisa bono. Falluntur stolidi, crebro falluntur et ipsi,

Pollent qui summi viribus ingenii. Me quoque saevus amor, non infimus abstulit crror, ■io Primum ut te merui cernere, dulcis Agi

Dulcisque et merito praesagi nominis almo

Felix, qui sanctis annumeratus eris. Totus mellifluus, spirans et nectare totus, Eucariter totus cerneris eximius. 3.i Tullius eloquio, sensus et acumine Plato Verborum miros fundis ab ore tropos. Indole, care, tua, qua delectatus ut esca

Illicitur piscis dum capitur laqueis, Te iugiter carum, te duxi semper amandum, 40 Te veraque fide institui colere.

Te stertens crevi, vigilans te pectore traxi, Coniciens nostri te quoque amore capi. lam didici certe, nimium sed stultus inersque, Seria non nostri complacuisse tibi, ^■^ Somnos velle leves zephyrosve tenere fugaces Quamque sit incauti cordis et insipidi. Etsi sub rutilo mihimet tuus ignis ocello

Risit nativo lacteolus genio — Ah, Choridon, Choridon! decuit, stultissime, sed non 50 Te fore fortunae immemorem propriae.

Regum deHciis apta est gemmata parabsis,

Vilis pauperibus testa ministrat holus. Pes perone calet, vertex diademate fulget, Gaudent et merito singula quaeque suo. •->:-> Vidisti, docuit qui te fixumque probavit,

Quod nequeant celsi tangier astra poli.

23 ineuto P corr. Foltz. 24 respiat P eorr. Foltz. 32 felis altera man. corr. P 40 coluie P corr. Manllius 45 levens corr. P 47 *timet P 53 cliatemate corr. P

24 Euyen. l. c. cx Dracont. hexueiii. II p. 51 Ut nie reHpiciat; cfr. Theodidf. XXXVI, 6 {tom. I, 527). 25 Cfr. ex Pont. II, 3, 26 Dum flavit velis aura secunda meis. 29 Aiiior. II, 7, 19 At mihi sacvus anior; Ecl. VIII, 41 ut vidi, ut perii! ut me malus abstulit error. 30 Cfr. Fort. C. IX, 1, 30. 3G Foi-t. C. VII 7, 12 fundis ab ore salem. 41 FoH. C. VII, IG, 3 vigili te pectore vitlit. 45 aq. Nmic scio quam stultum sit rentosi homiim amicitiam putare constanlem. 48 lacteolus i. q. purus, venustus, cfr. Prud.per. III, 164 id igneolus Eiujelm. III, 17 ex Prud. Cath. III, 186. 49 Ecl. II, 69 A, Oorydon, Corydon, quae te dementia cepit? 50 Trist. I, 1, 10 Fortunae memorem te decet esse meae. 51 sq. Sedul. c. p. praef. 13 sqq. Cerea gemmatis flavescunt mella canistris | con- lucentque suis aurea vasa favis. | At nos exiguum de paupere carjjsimus horto, | rubra quod adpositum testa ministrat, holus; cfr. Fast. V, 334 Aptaque deliciis muuera et Sedul. invs. prucf. ed. Hucmcr. p. 176, 3 At nos de pauperis horti seminibus liolus vile decerpsimus, quod in rubra testac parapside voto magis quam splendore cernimur ministrare. 56 Fcni. C. I, 9, 6 qui colit astra poli.

AD AGIUM. 57

60

Est etenim dulcis. sed deliciosus Alexis,

Solius domini dignus amore sui. Nobilibus solum capitur, contemnit egentum

Forsan vimineas vel penetrare casas. Tanguntur faciles quorum dulcedine amores,

Ferreus ut ruscos proterit horridulos. Credo femineae non natum semine vulvae

Et raammas matris non tetigisse labris. 65 Temnat naturae rigidus qui iura benignae,

Solus et affectum non habeat hominum: E saxis genitum hunc lactarunt ubera tigrum

Durum perpetuo frigore Sarmatico. Et demens quid ago? quid adhuc conamine casso 70 Damnosae persto credere semen humo? —

Ignem adamans hidit, cahbem non denique sentit,

Xon mollitur aquis effera vis lapidis. Obsequio, quivi quantum, iam nempe sategi,

Non duplex animo , si minor officio ; 75 Sique velim donis, aderit non copia nobis :

Altaque nobilitas quaerit opes nimias. Experiar certe, valeat si forte vel arte

IDius aversus iam revocari animus. Namque olim nobis dedit is pia pignera amoris, so Pectore quae servo non moritura meo;

Verum abeunti aurac flantes a fronte Borinae

Nidorem nostri diripuere sibi. Boeotiae morbos cantus domuere molestos

Ismenia doctis concrepitante modis, 85 Consedit metrico iuvenis insania ludo

Empedocle hospitii iura tuente sui, Vatis Treicii — fertur — modulaminc querci

Blanditae Aonia deseruere iuga: Tu quoque carminibus Musis sacratus alumnus *J Ingenua arte capi, care, valebis, Agi.

72 *molitur P 78 er in aversus in ras. P 81 aure P 83 *boetiae P

57 Ecl. II, 1 Fonuosum pastor Corydon ardebat Alexin, | delicias domini. 60 vimineus est

Ge. I, 95. 62 ferreus rfr. Zingerle. Odd. u. s. Verluiltn. z. d. Vorg. I, 42. Ecl. VII, 42 horridior

rusco, cfr. Ge. II, 413. 67 sq. Cfr. Zingerle. l. c, add. Aen. IV, 366 sq. sed duris genuit te cautibus

horrens | Caucasus Hyrcanaeque admorunt ubera tigres. Ex Pont. II, 7, 72 Frigore perpetuo Sarmatis ora riget. 69 Aen. IV, 534 En quid ago V 70 Ex Pont. I, 5, 34 Damnosa persto condere semen

humo. 72 Aen. X, 898 Effera vis animi. 76 Trist. IV, 4, 32 altae nobilitatis. 78 Trist. II, 557 Atque utinam revoces animum paulisper ab ira. 83 sqq. Boeth. inst. miis. I, 1, ed. Friedl. p. 185

tarditate modorum . . . furentem petulantiam consedisse (v. 85) .... Ismenias vero Thebanus Boeotiorum pluribus, quos ischiadici doloris tormenta vexabant, modis fertur cunctas abstersisse molestias. Sed et Empedocles, cum eius hospitem quidam gladio furibundus invaderet, quod eius ille patrem accu- satione damnasset, inflexisse modum dicitur canendi itaque adulescentis iracundiam temperasse. 87 Met. XI, 2 Threicius vates, cfr. Eadb. V. A. 84, 338 et Anthol l. ed. B. c. 628. 89 Trist. II, 39

Tu quoque. 90 cfr. 77.

TOETAE LATINI AEVI CaROLINI 111. 8

58 ENGELMODl CARMINA.

Alia Stcrculio gratissima, musta Lyco ;

Et trahitur studii omnis amore sui. Novimus : urbanis late ditatus amicis,

Illorum nitido affluis obsequio, 9i Gloria pontifieum, pollens quem purpura regum

Diligit, attollit ct sub honore colit. Non vero invideo, stomachi non felle tumesco,

Non livore voror, mente nec excrucior. Et mage cura iugis vestri me tangit amoris 100 Optoque, care mihi, te super ista vehi.

Foedus amicitiae tandem sed respice nostrae,

Quam, si forte velis, dissimuhire ncquis: Profuit exigui precibus cessisse leoni

Muris complicito decipulae laqueo. 10-' Et si fors gelidae riguit pro tempore brumae

Noster amor, laxis iam revirescat agris. Atque utinani mihimet te sepe videre liceret

Solarique tuo crebrius alloquio Nec non et collum cupido dare brachia circum ; 110 Quod cum plus sitio, vota negata gemo.

Scito tamen, quavis absens regione moreris,

Umquam non animo tcmet abesse meo. lamque verecundas miseri cohibeto qucrelas

Carminis aifectum , pagina, fata meum.

91 *An squalida ? stelrculio corr. P 97 *invidio -P

91 sq. Awjiisthi. e}). cl. I, 17, uhi est etiam ecl. II, 65 tmliit sua quem([ue voluptas, cfr. Aupastin. (le morib. manich. II, 12. 95 Faii. C. III, 21, 2 et saepim Gloria pontificuni. Ge. II, 495 purpura

reguni. 101 sq. Trist. III, G, 1 sq. Foedus amicitiae nec vis, carissime, nostrae, nec si forte

velis, clissimulare potes. 103 sq. Potest csse ut Emjelmodus hane et II, 7 sqq. fabcUam iam in

pleniore illo et in prosam canverso Phaedro invenerit, ad quem qui easdem continent redire videntur cod. Wisseburg. II, 11 et 10, Bomulus I, 17 et IG (cfr. Oesterley. Bomul. p. 48 sq.), anonym. Nilanti 18 et 17; possumus etiam suspicari Engelmodum ipsum illum fontem adiisse Babrium {efr. Eberhard. cd. n. 107; 132 et Dosith. fab. 2) latinisantem , unde uterque apologus a Phaedri paraphrasta est pctitus qiii in primi sui seeundive libri fine collocaretur. 3Ieliorem certe quam hic lectionem sequituA' decipuJam soibens (Babr. idixrvio&t]), non foveam {sic Oesteni. p. 49, 17). Ge. I, 181 exiguus mus. 105 Trist. IV, 7, 1 gelidae post frigora brumae. 108 cfr. ex Pont. I, 6, 18. 109 Aen. II, 792; VI, 700 Ter conatus ibi coUo dare bracchia circum. 110 Fati. C. VII, 8 Et cum plus cupiani, vota negata (nugata codd.

coHsens.) gemam. 111 sq. Trist. III, 4, 73 sq. Scitc tamen, quamvis longa regione remotus | absini,

vos animo semper adesse meo. 114 Eugen. Tolet. paii. I, 24, 19 ed. Lor.p. 31. En quia deprompsit

affectum pagina nostrum.

AD EPISCOPUM QUENDAM. 59

II.

ITEM CUIUS SUPRA.

Castalidum madidos divino rore corimbos

Intexens docto non satis articulo, Devoto strophium, dignissime papa, sacratum

Compegi studio , si tibi complacito, 3 Absens, qui nequeo praesens, quo, sancte, saluto

Temet et aeternis opto vigere bonis. Officio incautus fertur sed sicut asellus

Sero stultitiam ingemuisse suam Infelix domini monitus sub vorbere laesi; 10 Contentum proprio quemque placere modo —

Forsan praesumptor, id meque fatente videbor,

Ausim qui scripti mittcre verba tibi Indignus digno, modicus super aethera celso,

Rusticus urbano indocilisque cato. i-' Cuius si, primis qua nobilitaris ab annis,

Ferre velim palmam indole promeritam, Omnis virtutum superatus mole tuarum

Fandi conatus deficiet citius, Ut nec dulciloqui dives facundia Marci 20 Suppeditet, lepidi sed neque Virgilii.

Visceribus matris nam sanctificatus in ipsis,

Testatur vitae ut nitor innocuae, Saltem lascivi numquam levitate cachinni

Mores ingenui dedecorasti animi: 25 A proavis regum generosa stirpe potentum

Nobilis, at dignis nobihor meritis, Quorum, pube genas cum nondum spargeret aetas

Vixque novus cunis prodieras positis, Inter morigeros grato splendere coaevos 30 Pollebas Phoebi assimilis rutili,

lam tunc emeritos vere patresque togatos

Aequiperans cani laudibus ingenii. Tunc ego — dignaris, credo, meminisse — ministris

Unus eram ex vestris, heu piger obsequiis. 35 Et velut in teneris et nondum falce resectis

Si fruticent gemmae palmitibus subitae,

[II.] HVIVS corr. CVIVS P 4 studium corr. P 5 sanctac corr. P 24 dedecoroiiasti P

corr. Foltz. 36 *fluticent P

[II.] Hac quoque epistola Duemmkrus cemet Affinm Aiirelianensem epkcoimm p^riedicari. A qiio dissentio: Affiiis Iwmo est fuujetulus levis, ventosus, ndbilibus studem, ortii ipse igyiohiJis: hic adpeUatur episcopiis genere speciosus, vereeundus, fronte rugata. Qiii quis fuerit nescimns. 7 sqq. Cfr. sujmi

tul. c. I, 103 et ad Etu/eim. verhu Aman. 8, 1 Contentuni propriis sapientem vivere rebus; vi gestis Rom. 79 p. .^9G ed. Oest. eadem fuhula inscribitur quod quis nescit presuniere non auclebit. 26 Fm-t. (J. IV, 13, 4 Nobilis et nierito nobilioi-e potens. 28 Met. III, 313 priuiis . . . cunis. 31 Aen. I, 282

genteinque togatani, 3") sq. Amor. I, 15. 12 falce resecta Ceres. Fast. III, 238 Uvidaque in tenero

palniiti' gonniia tuniet.

8*

60 ENGELMODI CARMINA.

Mirabar, tibimet quod tam matura subesset

In verbis gravitas, in studiis probitas. Digno exercitii sed enim cultore superni, 40 Mens fecunda deo aruerat vicio

Grataque nidorem late sparsura per orbem

Nardus rore pio floruerat domino, Denique, quo tradunt interque crepundia magnum Alciden hido enituisse novo, 45 lam pede virosi noras calcare chelidri Colla neque astutis falher illecebris. Quis tibi pro meritis cessit, qui praesidet astris,

Supremura gradibus pontificale decus Laturus nitidi posthinc super ardua caeh &o Inter sceptrigeros florida serta choros.

Praestat namque : facem casto fulgore nitentem

Arce super celsi constitui tumuli. At modo divinis iugiter animata fluentis Semina, quae miro prodierant cumulo, 5.i Fertihtate boni quantum felicia grani

Excrescant, mundus novit ubique pius. Supphciter qui te caro conplexus amore

Praedicat attohit glorificat recoht; Undique diflfusa iocundi nectaris aura, 60 Proluit ex arvo quae, benedicte, tuo,

Infula pontificum per quem decorata sacrorum

Evehitur merito , nobihs et proprio, Cuius et ipsorum subhmis gloria regum Subditur imperio te venerans animo. '!■' Te quoque posthabito mundani culminis ostro Dihgit ut dulcem plebs trabeata patrem: Qui pater es viduis, vegetamen quique pupiHis,

Solamen mestis fidaque spes miseris Quique, in praesidium non umquam pauper egentum, 70 Cunctos materno rite foves gremio,

Cuius ab ore sacrae decurrens vena sophiae

Ructat inexhausti dogmata larga favi, Cuius et e digitis myrra stillante supernis Infertur foribus ardor aromaticus, ^■' Gratia quae, tostos cum iam perlustret et Indos, Occupet et Thylae extima praegehdae.

00 roluit ex proluit m ras. P (55 post quoque eras. est P (57 ens corr. I' j)upullis corr. P

70 Thyle P

40 Fort. C. VIII, i), 1 Mens fecunda tleo. 43 sq. cfr. Prudent. apoth. 643 pnerique crepnndia

pavvi. Aen. V, 414 niagnum Alciden. 45 cfr. Euxfen. Tolet. part. I, 5, 5 cd. Lorem. p. 21 viroso . . angue. 49 Arat. I, 5 ardua caeli. 50 Fant. VI, 312 florida serta niolas. 55 e. (/. Matth. 13, 31.

58 cfr. I, 90. 01 Comtruas: per quem (i. e. munduui pium r. 56) evehitur (/. r/. defertur) infula

et pontificum et pi-oprio merito decorata. 00 Ffyrt. app. II, 94 Teque sibi dominam plebs trabeata colat. 75 sg. Cfr. Foii. C. VIII, 1, 15 Eloquii currente rota penetravit ad Indos | ingeniumque potens ultinia Thyle colit.

AD EPISCOPUM QUENDAM. 61

O quam felici meruerunt sorte beari,

Adsunt vicino qui tibi servitio, De grege namque tuo numquam custode fugato so Fur valuit hedum tollere vel minimum

Aut lupus exiguam ieiunis morsibus agnam

Laedere delusa calliditate fera; Sed niveo totus pietatis vellere amictus

Novit septa poli te praeeunte sequi. 9'^ Cuius lauriferis vallatus mille catervis

ludice cum Christo ibis honore tuo. Eius et in dextra praepollens dote beata

Exceptus roseo iura dabis solio. Ah memorans paveo, cum me — pallensque tremisco — 90 Inter setigeros leva tenebit apros

Pro scelerum culpa damnandum vindicis ira

Tendentemque tuo lumina subsidio: Lumina, nam geminas arcebunt vincula pahnas,

Cervicem nodus atquc premet rigidus. 9'> Sed, posco, mediis te tunc oppone periclis,

Raptum meque pius adde tuis ovibus. Nunc quoque , divinas roseum libamen ad aras

Cum fundis, famuU sis memor, oro, tui Vel, cum ture precum redolent interna tuarum, 100 Sacrorum fumo astra petente bono.

IS^amque ego devotus, vitae dum flabilis haustus

Sufficiet fotum visceribus tenerum, Corde pio carum temet memorabo patronum,

Cuius amor nostro non abit ex animo lor. Quique, licet nostris longe remoreris ab oris,

Laudibus et meritis non tamen umquam aberis.

8") cartervis T 94 rididus P corr. Jlanitivs H7 libumcn corr. F 98 meror P corr. ManWms

103 cameum corr. P 105 remorores corr, P

79 sqc[. cfr. Foii. C. IV, 3, 2 sq. Te fustoile pio numquam lupus abstulit agnum | nec de fure timens pascua carpsit ovis, cfr. ibid. III, 3, 29 sq.; 11, 19 sq.; 13, 25 sq.; 15, 13 sq.; IX, 9, 13. Sednl. I, 173 Tradidit inlaesam ieiunis morsibus escara. 82 calliditatis formic hoc versii loco saep. Orkl.

e. g. [Or.] Ep. XIX, 120 Teque mea laedi calliditate puto. 83 Fort. sj)»r. p. 380 L., 351 Vellere

candidior niveo. 88 cfr. Aen. I, 50G sq. solioque . . . resedit. | lura dabat. 89 cfr. Euffeu. Tolet.

jxtrt. I, 12 ed. Lorenz. p. 2() Talia duni rite paveo, dum corde tremesco. 92 sq. Aen. II, 405 sq.

Ad caelum tendens ardentia lumina frustra, | lumina, nam teneras (geminas Sedul. V, 2, 9) arcebant vincula iiahnas. 97 sq. Fort. C. V, 5. 133 Fudit ai-omaticum domini libamen ad aram. 98 e. f/.

Engen. Tolet. paii. I, 24, 22 miseri sis memor, alme, tui. 105 sq. cfr. I, 111 sq.

02 ENGELMODI CARMINA.

III.

CUIUS SUPRA AD RATBERTUM ABBATEM.

Eloquii cultu vernantem texere mitram Bratteolisque auri fulgens diadema polire, Quo te, sancte pater, devotio dulcis adornet, Ingenii vires docilisque industria fandi ■' Nobilium poterit doctorum compote voto, Qui te fertilibus satiati rite magistro Doctrinae dapibus salientes dogmatis undas Largifluosque vomunt arguti carminis imbres; At nos exiguum sterili de cespite gramen

10 Devotum tibimet carpentes munus amoris Turpiloquis liquidas temeramus lusibus odas Materiesque virens calamo marcessit inerti. Unde fuit pigri satius pressisse labelli Organulum laesae vocis cohibendo fragorem,

iT Ne quid rancidulum lepidae mulcedinis aures Exciperent nectarve favi turbaret amaror. Sed tamen igneolus devoti pectoris ardor, Quo te, carus amor, placido complector honore, Non modo reflexae temnit retinacula habenae:

20 Septorum pariter praedura repagula rumpens Cum campo sed enim sese committit aperto Effrenisque iubis aurarum flabra lacessit, Non se carceribus fusum per inania ferri Sentit et oppositas hidens pede proterit ulvas.

2'^ Ergo, beate pater, decus et lux aurea mundi, Aecclesiae columen, paradisi maxima cedrus, Relligionis apex, fidei fortissimus umbo, Ergo, precor, liceat cursim mihi plaudere agrestis Ingenii nugis, rauca reboante Talia,

30 Festivos kidos simplexque retexere carmen. Nam dignum tibimet laudum praeconia ferre

[III.] Inscriptio in ras., sed prima man. P IG amoror corr, P

[III.] 2 cfr. Fort. V. M. II, 289 Tectus In-atteolis vacuo diademate pulcher et Alcuin. de SS. Enhar. 279 (J, 176) Auri brateolis {sic leg. jrro Galei blateolis) pulchre distincta coi-onas. 4 Ex

Pont. III, 3, 34 Ingenii vires. 14 cfr. FnJfj. mythol, praef, ecl, Stw. p, G04 Nam me avium quaedam

vernulitas, quae fi-agili quadam dulcedine crispantes sibilos corneis edunt organuHs, ad hoc opus adlexerat. Laesae pro fractae vel raucae posnit (raucus fragor Fort. II, 9, 8). 15 cfr. I, 13. 16 Ge. II, 247 torquebit amaror. 17 cfr. I, 48. Iiivenc. 7, 645 devoti pectoris aptuin. 17 s^j^^jf. 3Ieus ardor fciim

equi ardore conparandus est, quij . . . non tetnnit etc. 19 sqq. Ge. I, 512 sqq. Ut cum carceribus sese

effudere quadrigae, | addunt in spatia et frustra retinacula tendens fertur equis auriga neque audit currus habenas; Aen. XI, 493 Tandem liber equus campoque potitus aperto .... luduntque iubae per colla; cfr. 3Iet. II, 155 ad repagula; ihid. II, 506 raptos per inania vento; ihid. II, 791 proterit arva. 25 lurenc. III, 15 lux aurea mundi. 26 Fort. I, 15, 91 Ecclesiae cohimen. 27 Fort. C. V, 10, 2 religionis apex. 31 Ex Pont. IV, 8, 45 praeconia laudum.

AD RADBERTUM ABBATEM. 63

Miraiidumque decus vitae vulgare verenter

Lampade iustitiae, qua cunctis celsa beati

Praemonstras iteris tendentis ad atria vitae •^^ Et qua iam felix meruisti patris in albo

Conscribi caeli sociandus civibus almis,

Gloria te magnum praeclari monstrat honoris,

Quo tibimet cuncti, latus quos continet orbis,

Obsequiis parere piis et supplice voto 40 Exoptant, gaudent, certant, cupiunt sataguntque.

Gratia sed potior virtutum culmine surgit

Atque iubar fidei praefulgens solis ad instar

Caelestis penitrat solii sublime tribunal ;

Qui meritis florens, morum probitate relucens, « Ingenio pollens, sensus moderamine gaudens,

Obsequio fervens pietatisque ignibus ardens,

Mansuetus, placidus, prudens iustusque, benignus,

Devotus, hurailis, mitis blandusque probaris:

Quem non ira ferox, non atri ruga tumoris, 50 Virus non odii, invidiae non denique pestis,

Non lascivus amor, fedus non ardor habendi,

Non mentita fidem simulatio crimine fallens.

Non quoque latratus spumantis iurgia litis

Sordidulae labis coenoso polluit actu 55 Aut tempestivum mentis tenebravit acumen:

Sed pia simplicitas, virtus et conscia recti.

Quarum laete sacro primis nutritus ab annis

Virgineisque simul blanditus rite fluentis,

Ut cuculum tradunt irruptis crescere nidis «0 Dum Lucina melos nocturnis personat hymnis,

Inter florigeros divini dogmatis hortos

Aetatis solidum crevisti tempus ad usque.

Galbanei nitido perflatum nectare roris

Ridentes docuere iugi gaudere sereno 65 Cunctorumque animis dulci bonitate placere.

His etenim temet vegetandum providus auctor,

Imperio qui cuncta tenens excelsa vel ima

Aeterna ratione regit, quod condidit ipse,

37 montrat corr. F 52 cariuine P coi-r. Sirm, 58 fomentis P corr. Rivin. ad Ratberti carm. gevi.

not. 2J- A 5, cfr. Enrjelm. II, 53 61 ortos F corr. Sirm.

35 Fuhjent. mytliol. ]^fraef. 1, ecl. Stav. p. G08 lovis albo conscripta. 42 cfr. Fort. C. II, 4, 4

factoris ad instar; Etigen. Tolet. l. c. p. 56 molis ad instar; Aldlielm. laud. viry. 107 cotis ad instar, cfr. ib. 2015. 45 Foii. C. IX, 1, 120 Ingenio pollens et III, 24, 11 sensus moderamine firmus. 51 Ge.

IV, 177 amor urguet habendi, cfr. Boeth. de consol. II, metr. 5, 26. 53 Euyen. Tolet. part. I, 1, 11

ed. Lor. p. 20 iurgia litis. 56 Aen. I, 604 et mens sibi conscia recti; V, 455 et conscia virtus.

58 sqfi. et 69 sqq. cfr. BadbeH. s. p. 38. 61 Bedae de die iudici 1 Inter florigeras fecundi cespitis

herbas. 63 Galbaneos, cfr. Ge. IV, 264 et III, 415. 64 serenum substant. cum adiectiv. cmi-

iunctum ut saepe Fort. cfr. Leon. ind., cui adde III, 9, 1. 65 cfr. Fort. C. V, 9, 11 Vir bonitatc

placens. 67 Sedul. V, 427 lure suo, qui cuncta tenens excelsa vel ima.

^-^^ OF MrO'i^

64 ENGELMODI CAKMINA.

Legavit tencmm, cum prima crepundia matris,

'^' Quae genuit, nigri fascirent tegmina panni Expositumque vorax ambiret mortis imago. Germinc quae supero divini sanguinis ortae Angelicique cliori conserta dote gregales Te quoquc concivem caeli super ardua raptum

75 Rite ministeriis aptarent cunctipotentis. Nec incerta fides aut rerum ficta fabella, Ut quondam studiis praepollens docta vetustas Prodigiosa vomens laesi documenta cerebri Lascivos super astra toros mollesque camilli

su Amplexus statuit rapti Ganimedis honores Hocque deum Saturninum venerata dccenti Sacrorum ritu stupris maculavit Olimpum ; Verum pro meritis imitandae relligionis, Qua iugibus votis Christo domino famularis,

80 Haec tibi Christicohae digno sacramus honore. 0 veneranda viri simplex et sancta colendis Mens moderata, bonis semperque intenta supernis, Angelicis conserta choris exultat in astris, Gaudet apostolicis felix sotiata catervis,

w Agmina martyrii cernit decorata cruore, Cum grege candidulo spatiatur virginitatis, In patriarcharum soho requiescit ovando, Conserto alloquitur vigiles sermone prophctas, Mistica percurrens epulatur dogmata vitae

'•'5 Hisque iugi studio caenis satianda recumbit. Ac velut exemptis zephyro spirante pruinis, Florida cum telhis pubentes parturit herbas Vere novo pingens distincta coloribus arva, Exercetur apum campis dispersa iuventus 1'"» Praeteritos hiemis metuens quassata labores Purpureosque legit flores et flumina hbat, Nec mora nec requies , quin aut liquentia mella Includat tenui compactis nectare cellis

69 crepundii corr. P 71 immago corr. P 77 doota corr. F 81 SHtuniiiiuimm corr. F

87 iu tanta corr. F 89 apostolicus F corr. Sirm. 100 praetoritos F cvrr. Slrm. laboris corr. F

71 Aen. II, oGD ot plurinia niortis iniago. 75 Fwt. I, 15, 80 Rite nunistcrio; Euffcn. Tolet.

jKirt. III, 59, M ecl. Lor. p. 69 R. ministerium. 77 Foi-L C. V, 5, 35 docta vetustas. 79 sq. Aen. VIII, 388 amplexu molli; /, 28 rapti Ganyniedis honores. 81 Saturninum i. q. Saturnium.

87 Fort. C. IV, 26, 27 Divinis intenta bonis. 91 Priid. Catli. II, 157 de grege candidulo, cfr. c. I, 48. 94 cfr. Radbert. c. III, 1. 97 sq. Cul. 70 sq. Florida cuni tellus gemmantis picta per herbas | vere

novo (sic Vossian.) dulci distincta coloribus arva; Aen. IV, 514 pubentes herbae. Parturit c/r. Ge. II, 330 et Ecl. III, 56. 99 Ge. IV, 159 Exercentur agris {sc. apcs); ih. 22 emissa iuventus.

100 ib. 156 venturaeque hiemis memores aestate laborem | experientur (Emjelmod. hiborum legit, ut praebet Bcrnens. quidaiii s. IX). 101 ib. 54 Purpureosque metunt florcs et fiumina libant.

102 sq. Ge. III, 110 Nec mora nec requies; Aen. I, 432 sq. aut cum liqucntia mella | stipant et dulci distendunt nectare cellas (liinc enim sumpsil Eiujelm., non ex Ge. IV, 164 sq.).

AB RADBERTUM ABBATEM. 65

Glutine vel lento fundamina dura favorum 105 Extruat aut croceas disponat in ordine ceras:

Fervet cura frequens, adolent purissinia mella —

Sic tu, dulce decus, divino captus amore

Dum cordis speculo caelestia sola tueris,

Liber in excelsis animi ratione locatus 110 Eloquii sacri saltus et amoena virecta

Pervolitas, vitae liquido quae fonte rigata

locundis vernant foliis et flore perenni.

Quoruni rorc pio distentus viscera blande

Exceptoque recens oneratus brachia suco, 115 Impatiens animum somno relevare quietis

Aut documentorum nectar stillando refundis

Librorumve favos operoso construis actu.

Et cum iam meritis caput inter sidera tantis

Extuleris flavo redimitus tempora serto, 1-0 Ut te devota venerentur laude superbae

Imperii fasces et fulgens gloria regni,

Plausibus inque tuis populosa teatra resultent,

Ventosi numquam blanditus folle favoris,

Supplex atque humilis felici iure bearis. 125 Quem cum quisque adiit nebuloso pectore tristis,

Defecisse gemens exhausti farris acervum,

Yocibus aut querulis incusans sortis iniquae

Pondero se pressum miserandam ducerc vitam,

Continuo largi recreatus munere doni 130 Consiliive cati blando solamine fretus,

Gaudens atque hilaris propriam repedavit ad edem.

Quodque magis stupeo mira dulcedine pastus :

Corporis in gestu radiant insignia mentis

Archanumque animi vultus redimicula signant. 135 Caesaries etenim niveo candore nitescens

Yirgineum cordi praepandit inesse pudorem ;

At rosulis facies similis formosa rubescens

Bellantis titulat victo serpente tropheum

Aut ardore suo flammas imitatur amoris; 140 Nam visus parilis ridens et honesta voluptas,

Castores ut credam laeto fulgere nitore.

113 distentis corr. P 114 houeratus P corr. Sirm.

104 sq. Ge. IV, 160 sqq. et lentum de cortice gluten | prima favis ponunt fundamina, deinde tenaces 1 suspendunt ceras. 106 ib. 169 Fervet opus redolentque thymo fragrantia mella; ih. 163

purissima mella. 107 Foi-t. C. XI, 5, 1 Dulce decus nostrum. 110 e. g. Aen. VI, 638 et amoena

virecta. 114 cfr. Fast. V, 169 Atlas umeros oneratus Olympo et infra ad v. 168. 117 Fort. C.

VII, 7, 74 nectare qui plenus construis ore favos. 118 sq. cfr. Eel. I, 24. 119 e. g. Ge. I, 349

redimitus tempora quercu. 121 cfr. Ge. II, 495. 122 ExPont. II, 6, 28 In quorum plausus tota

theatra sonant. 123 cfr. Aen. VIII, 449 ventosis follibus et Aldhelm. laud. virg. 72. 125 Prudent.

psycfiam. 893 nebuloso in pectore sensus. 126 Ge. I, 185 ingentem farris acervom. 128 Aen. II, 641

voluissent ducere vitam. 131 lurenc. I, 139 Ad propriamque domum repedat. 132 Fort. C.

IV, 6, 11 i)lacida dulcedine pastus. 139 cfr. Met. II, 2. 140 Trist. II, 357 sed honesta voluptas.

POETAE LATINI AEVI CAROLINI III. 9

66 ENGELMODl CARMINA.

Actus et Fidei palmam pingit sotialem Yel gustata refert caelestis gaudia regni. Circumfusa iubis blando sinuaniine cervix

H5 More Spei latitat virtutum tegmine septae;

Gratia quae labiis vel quae sit in ore venustas, Non capit ingenium, fandi nec copia perfert. Largior unde fluens salientis vena sophiae Eloquiique altos emanans proflua rivos,

i^o Aurcolas verbi glebas viridesque lapillos Gemmantis sensus nitidis profundit arenis. Quorum fulminibus armatus rite lacertos Contortoque gravis Balearis verbere fundae Semiferum facili prosternis cede Goliam,

iss Hostilis pariter cunei portenta dehiscens.

Huic te, sancte pater, iuvat insudare palestrae Pro grege sacrifico, pro castris cunctipotentis, His exercitiis duros tolerare labores, Dum vitalis adest flatus, dum vesceris auris

i«o Praemia multiplici laturus fruge beata.

Cum rex altithronus mundum discreverit urna ludicii cunctisque vicem dependerit actus, Tunc te florigero — confido — clarificatum Excipiet gremio sublimis gloria regni

16'' Tuncque beatorum gaudebis consotiatus Agminibus felixque frueris luce perenni. At me (heu — lacrimosa fero referensque tremesco) Pondere peccandi devinctum colla catenis Tunc forsan misere cessum tortoribus atris

170 Damnabit nimium crudelis vindicis ira

Exceptumque rapax amburet flamma gehennae. Sed tu, sancte, precor, mediis te oppone periclis Auxiliique pio defendens rore misellum Fumificos poenae placidus compesce vapores.

17S Et iam tempus adest funem religare carinae Excursumque levem morsu stabilire saburrae, Liberius, ne forte, ratem dum credimus austris, Illisi scopulis sero rcvehamur ad agros.

153 belearis P corr. Sirm. 157 castis F corr. Sirm. 161 autithronus corr. F 165 consociatus

corr. F 170 undicis P corr. Foltz 174 poene altera man. corr. F

142 sqq. Laudes subandieyidue sunt Radhcrto ohlatuc propter opiis qiiod de fide et spc seripserat. 147 Aen. I, 520 copia fandi. 148 efr. v. 7. 153 Ge. I, 309 torquentein Balearis verbera fundae.

154 Sedul. hymn. I, 47 qui sternis caede Goliam. 157 cfr. Falgent. viythol. l. c. p. 615 Sudore hic

opus est palaestrantis ingenii. 158 e. g. Met. XV, 121 tolerare labores. 159 Aen. I, 546 si vescitur

aura. 166 Fort. C. IV, 14, 4 luce perenne frui, cfr. ib. I, 1, 13; *. 12, 11; IV, 26, 135; VIII, 3, 79.

167 Aen. II, 204 Horresco referens, cfr. Emjelm. II, 89. 168 Amut. I, 215 onerati coila catenis.

170 cfr. II, 91. 172 cfr. II, 95. 175 c. (). cx Pont. II, 2, 69 Tenipus adest. 176 Mirc sibi Jtaec

confinxit ex Ge. IV, 194 sg. Excursusque brevis temptant et saepe lapillos, | ut cumbae instabiles fluctu iactante saburram et e. y. Acn. 1, 169 alligat anchora morsu. Bectius in eodem simili Apollin. Sidon, C. XXIV, fin. 178 Ge. III, 261 sq. scopulis inlisa reclamant | aequora.

AUDRADI MODICI CARMINA.

j^udradus Modicus^ intra anni 847 et 848 Kalendas Martias'^ ex sacerdote^ chorcpiscopus Senonensis in synodo Senonensi cJectus et a WaniJone ecclesiae suae metro- polita consecratus invidiarum tempestati chorepiscopatu inpendenti anno 849 succtdjuit

1) De Audradi lita qiiae posui nt defendam, libri quem scripsit rerelationnm paucis ostendam linia- tnenta: quantum per fragmenta licet, quonim ab Anrrico Triumfontium monaclio in chronicis (ed. Scheffer- Bdchlunst SS. XXIII, 733 sqq.) pars nominatim adfertur, pars e Sirmoitdi aliquo codiee a Quereetano (Jiist. Fr. script. II, 390 sqq., tinde iterarunt Bouquet rer. Gall. script. VII, 289 sqq. et Migne CXV, 23 sqq. patrol., ex Bouquet. Duru hihl. hist. d. l. Yonne I, 250 sqq.) seorsum est edita, particula utrohique invenitur, qua inricem se expediunt et operis perlucet conmissura. fHinc apud Albricum si modo operae est jnetium 735, 8 Wanilo scrihas pro Wavilo — Wanilo Wenilo Guenilo p)'omiscue usurpantur, prrae- fertur ah Audrado Wanilo — idemque 735, 3, qui locus conparandus erat cum Odoramni ed. Duru l. c. II, 392; 735, 49 deiiciatur pro decipiatur; apud Awlradum cap. VIII ed. Q. p. 390 C itidem p)v eisdem seeundum Albrici similiter; c. IX, 391 C (vix) vivus ceiia Migmi (?) coniectura ex Albric. 736, 6; ad haec jyro eo quod c. VIII, 391 A Hl. feiiur apud Queixet. et a Migneo depraratur in Lotharius , cum Bouquetio enodandum Hludovicus et saepius pro deus quo patrem deum significahat dominus restituendum i. e. Clvristus.] Dupliciter autem et projyrie indicavit Aiuiradiis, quae sollemni in visionihus apparatu usus (rapuit spiritus, raptus vidit) post eventum sa'ipsit vatici/nia, quibusnam ea armis sibi a domino sanctis angelis data fuissent. Legatus qtiippe ecclesiarum cutn sibi videretur esse e divino numine, rerum memm^iam non volgares in annos dispertiit, sed conputum sihi invenit a prittcipio huius legationis. Quo factum est ut Alhricum induceret et Scheffer -Boichliorstium. Nam verba ex quibus ndbis incipiunt revelationes 733,17 Mense tertio, 25. die, ebdomadis autem 4., dum . . letaniarum festa ab ecclesiis generaliter agerentur, sol conversus est in tenebras scire relim quo pacto cum anni 842 rationibus coeant. Sed aperte jralamque noti.%simam ad eclipsin sjiectant quae per universum mundum facta est 840 a. d. III. Non. Mai. ; qui dies et fuit Jioc anno feria quatia et cecidit in litanias minores (cfr. quoque de his annal. Fuld. SS. I, 362, 14). Unde ut Audradiani anni primordium recuperamus fere a. d. IV. Id. Febr. 840 hoc anno caput ieiuni. Altero conputo in induciarum annos insequentium temporum facta digessit denuo interpretes decipiens ut puta Mansium et Domnum Bivetiicm. Etenim quae apud ATbricum sunt Audradi 734, 40 sqq. Mense primo vicesima die mensis aurora diei eram orans pro salute ecclesiarum .... et ait angelus ad me: 'Scias Nortmannos Parisius esse venturos et inde reverfsui-os et huic genti decem annos ad penitentiam dari'. Factum est autem, ut ascendentibus Normannis per Sequanam fluviuiu occurreret eis Karolus rex . . , et non potuerunt prohibere, quin Parisius . . intrarent vigilia Pasche 5. KaL Ai^riles etc, uhi ea cum Quercet. c. XXIV, 393 Bsq. contuleris, decennes inducias orante Audrado patri deo inrito a Christo pro Franconim gente eodortas esse effcies. Ac quod Normanni a. d. V. Kal. AprU. Lutetiam intrarunt anno 845, primo videtur obtutu ah ipso illo die et anno indutiarum primum annum numeratum esse Aud/rado. Verumtamen ex Querc. XV, 393 A cum discamus Martini Tur. monasterium destructum esse anno nono indntiarum nono mense et ex e. IX, 292 A indutiarum anni sexti mensem tertium pleno anno fuisse antequam occisus erat Vivianus, hoc autem sciamus factum a. d. X. Kal. Sept. 851 illud a. d. VL Id. Nov. 853: eo adducimur

9*

G8 AUDRADI MODICI CARMINA.

deposltus in conciUo Parisino.'^ Post annum 853^ defunctus in basilica B. Desidorii projx; Nivermim^ est sepultus XVII. Kalendas Februarii.''

ut indutiarum annos non a Parisns expugnutis conpHtermis, sed ah angeli qui jn-aedixerat adparitione; quae fuit Audradiani anni mense lyrimo vicesima die i. e. circiter Kal. MaH. 845. Quihus ex calculis ratiocinati praeter ea quae sup-a usurjJavimus aliquanto quam fiehat rectius intelJegimus Qu&ixet. c. X.V, 392 B sqq.: Anno DCCCLIII hoc est induciarum IX tertio mense iterum evocavit me rex Karolus ad se. Et cum principibus ecclesiarum testibus Wanilone Hincmai-o Amalrico Pardulo (ego; Leopardulo edd.) . . praesente . . Ermentrude coepit percontari .... Sed ad provocandam adhuc iram omnipotentis accersivit quendam diaconum nomine Burchardum qui erat partibus Hlotharii regis et commendavit illi ecclesiam Carnutensium, ut esset in ea pontifex .... et dixit Weniloni Senonum archiepiscopo, ut eum ordinaret episcopum . . . . Et ego conventui episcoporum, qui ob hoc Senonas convenerunt, rettuli , . . Sed . . . mense quarto anno induciarum nono ordinatus est episcopus. Nam consentaneum est Audradum intra Mai. et lun. ad reg&n venisse post ipsam synodum Suessionensem quae habita est Apiil, conventum Senonensem fuisse pcracta Suessionensi Senonasque convenisse qui Buidiardi ob causam ex can. III. concil. Suess. (Mansi. XIV, 980) huc directi sunt — secus haec et versa vice putahant — , Burchardum intra lun. et Iid. ordinatum esse eodemque vel posterim-e tempm^e iterum actis Suession. (Mansi. 989) suhsa-ipsisse. Unus Cellotius hist. Gottesclmlci Paris 1655 p. 272 verum sichsentiebat, qui cuni alia tum haec: 'Quis sit ille mensis quartus (sc. Audradi) nmi facile dixero. Non potest enim duci a lanu- ario, quia exeunte Aprili, qui quartus anni mensis est, hal/ittmi est Suessionense Concilium, quo causa Burchardi cognita decreta est m'dinatio. Credat quis annum induciarum. numerari a Propheta: sed ille quo mense incipiat penitus ignotum est, in Codice manuscripto deficiente lyisionis initio, quo probabile est mensem et diem orationis annotatum. Nulla lex chronologiae vetaf — neque tamen cogit ulla — 'nos ab mense Martio inclu>are et mense quarto i. e. lunio factum Burchardi .... coniicere potius quam asserere'. 2) Albric. 735, 8 Anno induciarum tertio . . evocavit ipsum archiepiscopus Wanilo (Wavilo Sch.-B.) Senonem et habita synodo eundem per electionem corepiscopum Senonensem consecravit. 3) ib. 733, 19. An in Nivernensi, ubi sepultus est? cfr. adm. 2.

4) Albric. 735, 17 Anno induciarum quinto Inde (Eoma) Senonas reversus Parisius ad con-

cilium evocatus est et non solum ipse sed etiam omnes alii corepiscopi qui erant in Francia (sic Sch.-B. ex cod. Hannover. , sed et omnes alii corejoiscopi q. etiam i. F. erant cod. Paris. de summa igitur non dix:ersus) in eodem concilio depositi sunt. Quo loco tametsi omnes in Francia choixpiscopos deiectos esse ultra verum dictum videtur esse cfr. Wenck. d. Fraenlc. Beich p. 391 sq. et iam Mabilionem annal. II, 685 sq. , tamen incuriose Schroers Hincmar p. 50, 98 verbis ut XIII. s. scriptoris fldem omnino habendam esse negat. Quis enim non videt haec esse hausta ex Audrado ? Dudum certe a 3Iabilione (l. c.) erat perspectum. 5) Quae in revelationum fragmentis narrantur non supergi-ediuntur anni 853 terminum

et errat WencJc l. c. p. 22, 2 cum aliter censeat. Neque totum opus , cui si fuisset non 'exceipta libri reve- lationum, quas scripsit 853' Sirmondiim Quercetanumve inpositurum fuisse credo titulum, plura iinquum videtur continuisse neque splendklius poterat finiri quam conloquio a deo cum Christo de ruptis indutiis habito, quali nunc finitur. Ad annum post 853 ut producamus Audradi vitam etiam eis conmovemur, qtiae leguntur apud Clarium Senonensem s. XI. ex. (ed. Duru bihl. hist. de 1'Yonne II, 473) de Otrado — quem- admodiim hic scribitur et coiTuptela hinc m'ta Occradus apud Gaufridum de Collone Clari conpilatmem (ed. lulliot Sen. 1876 p. 296, 9) — in illis diebus erat Otradus huius urbis corepiscopus vir honestus et per cuncta laudabilis usque ad Otradus . . . est sepultus XVII. Kal. Febr. Quac Clarius neque er Odcn-amno sumpta neque opiru»' ex Odoramni quem et ipse adibat forlte scilicet annalibus istis Senonensihus nunc deperditis unde praeter Odmximnum hauserunt annales S. Columbae et ceteri quos Wattenhach conpo- suit D. Gq.^ I, 387 sq., sed nescio uiide interpolans digessit per annonim se)'iem, ut hinc p)'o Audradi nmie, cum tenemus minimum, adipiscamur 854; si quidem SS. Columbae et Lupi elevatio quam ante refert facta. est 853 (SS. I, 103 eaque a. d. IX Kal. Aug., sicuti Clario quoque reddas ex Gaufrido); nam quo anno Dido Anastasio successerit abbas S, Petri nescimus et suspicantur tantum Samnmrthani Gall. Christ. XII, 135 annum 848. 0) Cfr. Gall. Christ. l. c. 666 et ihid. instrum. 311 D. 7) Cfr. Clarium l. c. udn. 5,

PROOEMIUM. 69

^De mandato beati Petri, qui ei in visione apparuit, et de licentia arehiepiscopi sui Romam profectus est anno 849 post Kal. 3Iart.'^ et libros suos obtulit Leoni (IV.) pape, qui reverenter eos excepit. Horum unus potest'^ fuisse quod primo loco edimus carmen paschale, de quo nescio quem*" sihi in somnis adesse visum dicentem facit (revel. ed. Quercet. p. 393 B): 'Audi me, frater: hic est fons, de quo multo labore et studio edidisti venerabilem librura, quem bene titulasti de fonte vitae.' Et dixit mihi doctor:

1) ATb)ic. p. 735, 16 sqq.. 2) Alhric. l. c, 18 anno induciarum quinto. Cum ititieris tempore egi-egie congruit coneili Parisini tempiis, de quo vide Mahil. annal. II, 686. 3) Piimum tencndum est carmen,

cuiu^ mentio fiat in rei-elationibus , utique editum esse ante 853 (cfr. p. 68 5). Deinde Audradm par ut parem, ut amicus amicum adloquitur Hincmarum; qui simul atque episcopus est fadus adversus cJMrepiscopos agere coepit inimicitias, qui de corepiscopali temeritate Leonipapae litteras misit (cfr. Flodoard. hist. Rem, III, 10 SS. XIII, 482, 45), ut et conexum esse quendam intei' Audradi iter Homanum Hincmarique Jms que- rdas merito tecum statuas (cfr. p. 68 adn. 4, quem conexum qui negat Schroers. neque fidit Albrico, is cur nihilo setius Hincmari epistolam 8471850 adtribuerit p. 520, causa mihi in obscuro versatur; mco ipse iure adtribuerim 847149), quo denique praesente (Mansi. XIV, 923) Audradus exauctaratus est. Igitur vitae fans etiam ante 845 editus, si tamen Audradi amicus Retnensis est Hincmarus; id quod quumquam a pivbis testihus non traditur , Laudunensis tamen Hincmari reptdantibus naturam moresque et fcniasse etiam annos — iuvenis 870 ab aminculo licet in carmine adpeUatur (Sirm. II, 382) — ad probabilitatem quandam redigitur. Gravius de carminis tempoi'e inde suspicioni nostrae argumenticm adcrescit, quod post annum 848 fieri non potuit quin controversias de praedestinatione gratiave dei motas vel leviter adtigerit. Adfectasset siciiti Antigothescalciani et ipse Augustini doctrinam, cuius nunc tantum versu 325 tenuis memoi'ia inest. De libefro iudicio trivialem tunc tempwis (cfr. Weizsaecker. Jhrb. f. d. TJi. IV, 533 iure Wenckio obloquentem) opituitionem, sipost 848 scripisisset, eum inmutaturum fume non dico, nego admittere potuisse dei verba 192 sqq. Quod autem IV. concili Carisiacensis (853) cajntulum his verbis poculum humanae salutis, quod con- fectum est infirmitate nostra et virtute divina, habet quidem in se ut omnibus prosit, sed. si non bibitur, non medetur (Hincmar. dc praedest. ed. Mign. p. 63 et fRemig.J de tenend. scrijJt. ver. ed. id. CXXI, 1118) Audradi 'scyphum' in memoriam revocat, nm qui pater forte similitudinem subpeditaverat, neque Audradus opitior capittdi memoi- carmen scripsit ticque Hincmarus carminis memor capitrdum: sui ipse Hifianarus de fonte vitae carminis meminisse videtur, quale eum scripsisse Audradi versibus 4 7 8 sqq. 124 sqq. ultra omnem dubitationem ponitur. Itaque cum Hincnmri de fonte i^itae codices saeculo XI. ex. exstitisse doceamur ex S. Apri motuisteri TuUetisis catalogo cfr. Becker. catalog. 68, 192 207? 211: lohannes Scottus de compoto et natura canonum (ego; canum cod. Mon.) et Hincmarus de fonte vitae vol. I, Avianus (cod.; Anianus Becker.) cum Esopo et Hyncmaro (cod.; Hincmaro Becker.) et Vualthario vol. I, liber difterentiarum Ciceroni.s cum epistola (epistolis Becker.) Gunzonis (ad Augietises?) et Hincmaro de fonte vitae cum Aviano et Prisciano de nomine et verbo vol. I sa'upulus Jmeret, rene vera catologi scribam statuendum sit eodem erroi-e deceptum esse, quo Oudinium qui Audradi carmen inde a. v. 100 Hirwitmro vindicaverit. Magis etiam mirum, quod Buciliaci in ordinis Praetnonstratetisis abbatia prope Laudutiutti erat codex Hincmari Remensis Archiepiscopi de fonte animae cfr. hist. lit. d. l. Fr. VIII p. XV. De origine enim animae Flodoardus refert III, 15 SS. XIII, 502, 13 Hinctnaruin disptdasse in carmine de ferculo Salottwnis. At Iwc opus multos atinos post Audradi, plures post ipsius de vitae fonte cartiieti scripsit Sdiroersioque ratiocinante 853,56, utique peracto trinitatis et pixiedestitmtionis lite cfr. Hinatmri expl. iti ferad. Salotti. ed. Sirin. I, 756 sqq. Quein coinmentarium data occasione moneo €cxscp(('Aoy esse (efr. in ipso primmxlio verba ut supra monstravimus) et particidam decssc quomodo triginta primorum versuum explicaverit rationem, quibus media i. e. ipsum fercidi pidvinar descripserat ; naiii {30) -\- 210 -\- 160 -\- 30 -\- 8 -\- 8 = 446. Quatnquam inter Audradi de fonte vitae codicem Reginensem et Hinc- trmri de fonte vitae TuUenses ntrisque post ipstan cartnen continentibus Avianium adfinitatem quandam intercedere non est negandum. 4) Foiiasse episcopum rdiquim ex eorum grege, quos in alia visione

cons2te.xer(U Albric. p. 733, 45.

70 AUDRADI MODICI CARMINA.

'Recognosce scyphum istiim: de eo quidem carmina clara in memorato libro vitae fontis composuisti,'

Carmen de fonte vitae poetaruni Christianorum corpori, Quod moUehatiir, inserere hahuerat in animo FhiUiijyus Lahheus (nov. hihl. mss. lihr. Paris 10:"),') p. 67); expedivit tandem editionem Casimirns Oudin ^ in 'veterum aliquot GaUiae ct Belgii scriptorum opusculor. sacr.' fasciculo primo L. B. 1692 'ex M. S. Codice' ut titulo indicatur 'Ahhatiae Florefflcnsis in Tractu Namurcensi\ Ego praeter Oudinium adhihui lihrum olim P. Danielis nunc Vaticano-Ilegincnsem 1424, quem Ferdinandus Bucmmler niihi descripsit ipsc p)Ostea contuli. Jw quo post Hieronym. de vir. ill. XII Senecae ct Patdi cpistolar. initium ( — cp. III ed. H. p. 477 statum eis de^ pauca de inst. mus. (non Boethi) et dc prononi. decl. antiphonam ncumis instructam sententias Senecac (Sen. monit. ed. Woclfffin p. 18, 1 — 25, 38) Catonis disticha (ed. Baehrens p. l. m. III, 214 — 236) excerptum cx Cic. Catone et ante Aviani fahidas (cfr. Bs. l. c. V, 32 et 316) Maximiani eleg. I, 1 — 120 (Bs. l. c. p. 316) commentariolum in Persii prolog. (ed. lahn p. 241 sq.) Persii satiras Prohi vitam Boethi de cons. ])hil. (ed. Pciper p. 1 — 66, 37) carnien de pmiderih. (ed. Piese anth. l. 486 — v. 163 cfr. codd. PB) formatam quandam cpiscopor. commentum in Boethi de arithm. Schepssianis simile — quae omnia s. X. sive s. X.jXI. scripta sunt ncque tamen antiquittcs cohaerchant — Audradi de fonte vitae a f. 20 ad 34' legitur manu s. X.jXI. exaratum, ah aliis XKmllo postea perversis scholiis ohrutum. Quod totum, ut erat intellectu'^ difflcilc, iam in communi qui erat mcum intcr (It) ct Oudini lihrum (0) archetypo haud levi corruptda affectum est.^

Alterius Audradi de BB. Itdiani eiusque sociorum passionihus poematis, quod po- steriori quam primum tempori cssc referendum non sine causa cxistimo^, haec editio ex

1) Septein Oudini lihri fmciculis in excmplis pracpositus esse debet tituhis (jeneralis cum auctoris namine. 2) Notissimae sunt Cfmstianorum de fonte vitae opiniones; qui quod ah Audrado dicitur

vivtis (39 128 198) confero iiraeter Vulgatae fontem aquae vivae e. g. r. 25 Pfioenieis quem quin scfripserit Lactantius omnino non e)'at dubitandum; quod saliens (16 128 199), ne respieiam quid pi'ovectius finxerit medium aevum, declarant picturac veluti cuan{)eliari Suc^isionensis a, Louandre expressa les arts sompt. tuh. VIII. (cfr. Piper Karls d. G. KaJendar. Berol. 1858 p. II). — Le pascliatis et lunne pixieter astronomicum mystico conexu plures dixere, Audradus hausit aut ex Isidmo aut ex Isidori compilatore ncscio qiio. Suum indetur esse quo modo per aenigma coniunxerit fontem cum luna pascfudeque. Fons utrimque rupe septenas xiUms alta cingitur (cfr. Pfioenic. v. 8), ipse est VII ulnarum sive quia tot salit in auras sive quia exwiens tantam fiahet largitudinem , supra eum 'septcm ulnae tenchris mixtae'. Triplex igitur est singulis partihus septenarium numerum continentihus. Atquc rupes quidem significant terminum pascfudcm vel lunam quartam decimam, fons septimanam pascfuitis rel lunam a quindecima usque ad ricesimam p^'imam, 'septem uJnae tcnebris mioctae' idem sed, ut pascfiatis diem dominioim inlra Junac decrescentis tempus quaerendum esse adpareat. — E.x fonte si roles hihcre, iiti dehehis scyplio et ipso triplici sepdempJiciquc forma: VII fuibeat pedes, VII ansas, septiforis quoque sit (v. 4.3 sq. corrigendi erant aJius aJium oh causam). Fons tripJicitefr inaccessus triplum r\odmn (82 379) pivponit, scypfius triplex p)-odit nodi d\Hp\os{onem (340). Fons vitae est Cfiristus pascfia, scypfius pcr quem possis fmurire pascfiatis mystcri Junarisque in eo rationis est perspicientia. Perspicientiae potestas est penes Cfiristum, is non prodit nisi per fidcJem, Audrado pro- diderat pcr ITincmarum; qui est iurenis iJJe, fontis custos sicut Pfioenix Lactantianus (cum Audn'adi v. 52 cfr. Lactant. v. .38 sq.). 3) Repetierunt tcxtum ceteri editores GaJJandius hihl. patr. XIII Oudini,

GaJJandi Migneus patroJ. CXV. 4) In ptassionihus adJegat quodam modo Jectorem ad narrationem ex

systemate suo in vitae fontis Jibro e.xfiihitam. Cfr. ea quae sub textu coJJcgi, in piimis IV, 34 sq. sod quia nos iinus docuit salvator et uno | fonte simul donat vivos liaurire liquores, uJri nifiiJ simiJe in actis, et ib. 245 sq. de didboJi suggestione. Atque IV, 192 qui fianc eatidem, oh causam non potest e.<tse ficticius egregie demonstrat carmcn scriptum essc dum de praedestinatione Jitigant et versant iJJam Augustini de Adam massa ])('rditaonis liumani gencris fiietii, sententiam. 'Gratis'' quoque v. ISS non omitlendutn est pro 'gratia' dicium.

rROOEMIUM. 71

perlwni s. XL in. codicis, qui est Cheltenhamiae in hihliothcca rhilij^isiana 1826, p. 7 — 44 pamtur princepts. Quo in lihro quae anteccdunt carmina ah eadcm manu perscripta p. 1 — 6' in honorc S. Petri, p. H — 6 in honore B. Martini carcntque, ut sunt tdtimi duo maioris in honore ecclesiae operis lihelli, poetae nomine, certis pro his rehus evinci potest argumentis Audradi csse et iptsa^. In edendo autem lihro F(hilippsiano) — neque cnim praeter hacc Audradi quidquam continet — traditum ordinem servaham, nc forte meae editionis gratia turharem vestigia olim factae Audradi carminum recensionis.

Passionihus oportehat me sid)icere acta luliani martyris eiusque sociorum a BoJlando A. SS. lan. L, scd contaminate divolgata"^. Horum fundamenta ita ieci in cod. Mona-

1) Datiros 'olU, 'oIUs' amahat ponere Audradus (d. f. v. 54 pass. IV, 322) neque tantum versuum

iuitiis (d. f. r. 84 pass. IV, 335 4.3-5), veluti qui imitahantur Venjilium qui hoe vuyre practer quinque exempln

(cfr. Neue. II-, 210) et lurencum qui sempe)- (L. Mudlerd. r. m. 387, cfr. Huemer inWiener Studien II, 84 sq.):

ita quoque in Jion. Mart. 31. 'Mem^ (Neue. II -, 182 et Alaiin. cfr. ad tom. I, 187 r. 814) et in pass. II, 126

et in hon. Petri 28; 'miselhis^ d. f. v. 47 pass. II, 726 in Jum. Pdr. 66. Etiam trisagii memoiia ex Is 6,3

sumpta Audrudi peculiaris et propria est, cfr. exempla in lutn. Petr. 67. — 'Carmen in honore ecclesia^,

quem e. q. elegi titulum, plenum erat septem libellis neque hoc puto sine letje. Novimus septemirii numeri

rationem ah Isidoro {de eccl. off. I, 32, 5 septenarius nunierus solet in scripturis ad quanidaiu perfectionem

mysticus apparere) eodenuiue capite jn-olatam, ex quo jKi.sc}iatis aeniffma sumebat Audradus. Privii lihri

quid continuerint ne coniedura quidcm efficere possumus; Pdrum autem (cfr. Albric. 735, 1735; Quefrcd. p. 392)

d Maiiinum (cfr. Alhric. 733, 49 sqq. 735, 35 ; Quercet. 391 sq.) scimus quanta cura intentus fueiit ut qua-

lihet data occasimie maximo intei' omnes fere sanctos celebraret Iwtiore. Hoi'um igitur dogia cum nltimis

locis posuerit, pi-o sat prohabili hahemus in aliarum sanctorum honore non versatos essc quinque qui desunt

libelloft. Ncque supplcntnr ut speraveram altero cod. CMtcnhamensi 1717 s. XVII., qui Audradi nihil

continet prader passionem eamque ut Tlieodorus Mommsen iudicut ex P descriptum. 2) Dcbebam Iwc

in primis Audradi simjulari saepe absonaeque suis temjx>rihus in passionum carmine linguac: veluti ex

actis repdiit 'populos' 'hominum' significatu (cfr. Sittl. d. lokal. Versdi. d. lat. Sjrr. jx 108 sq.), genitivum

comparutionis IV, 433 (cfr. eundem j). 144), 'quiu' pro accus. c. inf III, 33, accusativos participi absolutos

I, 5 II, 25 III, 229 etc.; ncque haec tantum iis locis, quihus cum fide rertenti ansam dabat exemplum:

tmm jyrorsiis sese in eius linguam iminuurerat. Atque ulteram actorum partem omisit vcl hreriter constrinxit,

inde a libri II. initio omnia planlHsime et plenissime cum altera congruere voluit. Quorum quo utcbatur

exemplari, divisum id crat ut cod. B; eui unde Audradi liher II. incipit insaibitur (f. 104') SEQENTIA

PASSIONIS SCI AC BEATISSIMI lULIANI ET SOCIORUM EIUS. Cdei-um mcis codieihus ullius

di,stributionis vestigiu omnino desunt neque in Audradi P genuims esse arhitroi- capitulorum numeros. —

lustam cwtorum recensionem dare neque volui nec si voluissem jmtui. Ipsa res poscebat inter eos udorum